Wetenschap brengt middeleeuwse ruiter tot leven

In het voorjaar van 2023 graven archeologen van BAAC honderden skeletten op in het hartje van Ieper. Harde labeur, want de bodem wordt door vette klei gekenmerkt. Na ettelijke uren zweten geloven de experten hun ogen niet. Tussen alle skeletten en houten grafkisten in, stoten ze op een graf in ijzerzandsteen. Ook de skeletresten in het graf blijken in goede staat.

Het skelet krijgt het officiële nummer ‘IND 936’, maar dankzij verschillende wetenschappelijke disciplines krijgt de mens achter die onpersoonlijke categorisering opnieuw een gezicht.

Archeologen van BAAC leggen ijzerzandsteengraf bloot.

Osteologisch onderzoek 

Het skeletmateriaal van ‘IND 936’ vertelt al heel wat. Zo weten we dat het om een man van zo’n 1,75 m gaat. En dat hij gestorven is op 28- à 44-jarige leeftijd. Dat blijkt o.a. uit het bekken en het dijbeen. 

Het gebruik van ijzerzandsteen voor het graf geeft al iets prijs over de welvaart van deze man. Maar ook het skelet wijst op een elitestatus. De heupen zijn bijvoorbeeld ovaler dan normaal, wat gelinkt wordt aan het ‘paardrijderssyndroom’. De man moet dus tijdens zijn leven vele uren op een paard hebben doorgebracht. Dat was in de middeleeuwen enkel weggelegd voor de elite. 

Het volledige skelet van ‘IND 936’

c14-datering  

 Ook de binnenkant van de botten vervolledigt het beeld. Want wanneer leefde de man nu precies? Die vraag beantwoorden onderzoekers via C14-datering. Koolstof 14 kent een instabiele vorm en is overal in de lucht, in voedsel en in het menselijk lichaam aanwezig. Pas na 5568 jaar is de hoeveelheid C14 in een mens gehalveerd.  

De verhouding tussen C14 en de stabiele koolstofatomen verraden dus wanneer iemand gestorven is. Volgens die berekening sterft de Ruiter tussen 973 en 1032. Opmerkelijk, als je weet dat de eerste schriftelijke bron die over stad ‘Ieper’ spreekt uit 1066 dateert.  

Historisch-DNA en isotopen-analyse (KU Leuven – VUB) 

De Ruiter staat centraal in de tentoonstelling ‘wONDERLAND’

Het isotoop C14 wordt gebruikt als dateringstool, maar ook andere isotopen leveren waardevolle informatie over een individu aan. Strontium, zuurstof, stikstof en koolstof komen in ons lichaam via drinkwater en voeding. Ze vertellen dus iets over het dieet en de regio waar een persoon woonde. Aan de VUB loopt een onderzoeksproject waarbij net die isotopen centraal staan. De analyse loopt nog, maar de eerste indrukken wijzen op een Iokaal Iepers dieet voor de Ruiter.  

Daarnaast kan je ook DNA als een biologisch archiefdocument zien, opgeslagen in een molecule die iedereen van zijn of haar (voor)ouders erft. Sporen uit een ver verleden zijn dus in DNA terug te vinden. Nieuwe onderzoekstechnieken laten bovendien DNA-onderzoek in op menselijke resten uit archeologische opgravingen toe. Zo zijn migratie, verwantschap en ziektegeschiedenis meetbaar. 

Voor de Ruiter vertoont de DNA-analyse uitgevoerd door de KU Leuven een lokale afkomst, met voorouders uit dezelfde regio. Z’n DNA-profiel matcht namelijk met de andere ‘Ieperse’ profielen. Uit het verre buitenland kwam hij al zeker niet.  

Ieper in 1562, anoniem naar Hiëronymus Cock, 1565. Copyright: Yper Museum

Ten slotte gaat DNA-analyse fysiek zichtbare kenmerken identificeren. Zo komen haarkleur, oogkleur én huidtint aan het licht. Voor de Ruiter betekent dat: vermoedelijk bruine ogen, donkerbruin tot zwart haar en een middellichte huidskleur. 

In deze case gaan de onderzoekers nog een stap verder: ze bouwen het gezicht van de Ruiter ook in 3D na. Met een waarheidsgetrouwe 3D-print van de heel goed bewaarde schedel, kneedbaar materiaal voor de huid en spieren en de kleureninfo uit de DNA-analyse komt de man nu echt tot leven. Het resultaat zie je in de tentoonstelling wONDERLAND.  

Gezichtsreconstructie van ‘IND 936’ Copyright: Jessica Liu, Face Lab – Liverpool John Moores University

‘wONDERLAND. ARCHEOLOGIE DIE DE MIDDELEEUWEN OP Z’N KOP ZET.’ (20.06.26 - 11.04.27) 

De fascinerende 3D-constructie bewonder je nu ook zelf in het Yper Museum. In de tentoonstelling ‘wONDERLAND. Archeologie die de middeleeuwen op z’n kop zet.’ staat het verhaal van de Ruiter centraal.  

Wetenschapswatcher Hetty Helsmoortel wekt de man tot leven in de audiogids. Wetenschapsauteur Jacotte Brokken licht dan weer de verschillende onderzoekstechnieken in begrijpelijk video’s toe. 

Ieper, de thuisstad van de Ruiter, was een bloeiende middeleeuwse metropool, waarvan heel wat sporen in de bodem zijn bewaard. Talloze archeologische opgravingen en vernieuwende onderzoekstechnieken scheppen een steeds accurater beeld van de middeleeuwse stad. En de huidige ‘state of the art’ bestudeer je nu in de tentoonstelling ‘wONDERLAND’.  

Nog dieper in de materie graven? In de wONDERLAND-publicatie wordt elk onderzoek tot op het bot uitgespit.