De 'personal touch' van citizen science

Stoffige documenten op jouw zolder. Daar zijn historici Corinne Boter en Oscar Gelderblom en hun onderzoeksgroep naar op zoek. Voor hun project, 'Kasboekje van Nederland', roepen ze iedereen op om eigen  kasboekjes op te speuren en ten dienste te stellen van de wetenschap. Ook de kasboekjes van vaders, moeders, opa’s of oma’s zijn welkom. Corinne Boter: ‘De donateurs schetsen een persoonlijke context die je niet vindt in een archief.’

Wat houdt het project in?

‘We onderzoeken de financiële geschiedenis van Nederland door te kijken naar de kasboekjes van mensen thuis. Hiermee belichten we een andere kant van het verhaal, een aspect dat moeilijk te onderzoeken is. De financiële geschiedenis is namelijk vooral verteld vanuit grote instanties zoals banken of verzekeringsmaatschappijen. Wij proberen te onderzoeken wat er met de huishoudens gebeurt en hoe zíj de ontwikkeling van het financiële systeem hebben beïnvloed.’

‘Dat is ook wat dit project zo uniek maakt. Er is wel vaker onderzoek gedaan naar huishoudens, maar wij gaan actief op zoek naar wat er bij de mensen thuis ligt. We willen dat laatste puzzelstukje leggen.’

‘Een ander aspect van dit project is de samenwerking met de Nederlandse publieke omroep NTR. Vanaf 28 maart komt er een zesdelige tv-serie, Kasboekje van Nederland, waarbij een aantal bijzondere vondsten van de afgelopen inzameling wordt uitgelicht. Wij als wetenschappers kunnen veel leren van de mensen bij de NTR. Hoe krijg je mensen geïnteresseerd in ons onderzoek en wat wij verzamelen? Daar ben je als wetenschapper doorgaans niet zo mee bezig.’

Heeft de samenwerking met de televisie nog effect op het onderzoek?

‘We leren eerder veel van elkaar dan dat we elkaar in de weg zitten. Wij mogen wel de scripts van de tv-serie doorlezen en dat bespreken we dan weer samen, maar verder zijn onze taken wel echt gescheiden. Wij kunnen geen tv-serie maken en zij gaan geen papers schrijven. Maar de samenwerking is wel vrij noodzakelijk voor het slagen van beide, zou ik zeggen. Wij hebben de mensen thuis nodig en de NTR ons onderzoek.’

Wat voor documenten zoeken jullie precies?

‘We zijn geïnteresseerd in twee groepen: huishoudens en kleine/midden-bedrijfjes. Vooral de kasboekjes of huishoudboekjes waarin men de uitgaven en de inkomsten bijhield zijn interessant. Hoeveel geld is er deze week of maand binnengekomen en hoeveel is er uitgegeven? Dit noemen we kasboekjes. Het liefst zien we ook waar het geld vandaan is gekomen, maar dat is minder vaak het geval. Daarnaast zijn we geïnteresseerd in huishoudboekjes waarin doorgaans de huisvrouw de uitgaven bijhield van het huishouden.’

‘Ik vind het fantastisch als we een achtereenvolgende reeks aan boekjes vinden die een lange periode beslaat, dertig of veertig jaar bijvoorbeeld. Daaruit kan je iemands leven echt afleiden. Je kunt bijvoorbeeld zien dat iemand op zichzelf gaat wonen, trouwt, kinderen krijgt, die dan weer uiteindelijk het nest verlaten. Dat doet veel met een leven en dat staat allemaal in die cijfers.’

Diverse kasboekjes en huishoudboekjes

Nemen jullie zomaar alles aan of selecteren jullie?

‘Wij zijn op zoek naar boekjes, omdat die een reeks aan betalingen laten zien. Zo zijn losse documenten zoals een nota of een rekening lastig om te interpreteren omdat we geen context kunnen aflezen. Die wijzen we dan ook af.’

Wat maakt dit onderzoek anders dan een klassiek (historisch) onderzoek?

‘Het contact met de deelnemers maakt dit project wel heel anders. Als historicus ben ik nooit zo bezig met mensen, omdat de gegevens die ik onderzoek vaak te vinden zijn in een archief. Met dit project kom je in contact met de deelnemers die de documenten komen leveren. Zij kunnen je vaak veel vertellen over de documenten, over hun familiegeschiedenis en hoe je dat kan teruglezen in de cijfers. Zij schetsen de context die je niet kan vinden in een archief. Daardoor gaan de cijfers leven.’

‘Geld is een heel gevoelig en persoonlijk onderwerp en dat merk je bij dit project. Sommige donateurs bewaren de kasboekjes echt als een soort schat. Daar moet je als onderzoeker rekening mee houden. We proberen via het mailcontact per persoon te kijken wat het beste werkt.’

‘Anderzijds is er een grote groep deelnemers die zich niet zo bewust waren van de schatten die zij op zolder hebben liggen. Door onze oproep krijgen zij een hernieuwde interesse in de eigen familiegeschiedenis. Dat vind ik heel mooi. De meeste mensen bewaren dit soort documenten namelijk wel. Financiële gegevens of brieven van banken gooi je niet zomaar weg. Dat gevoel werkt in ons voordeel. Door het aan ons te doneren hebben de vrijwilligers het gevoel dat er toch iets met die documenten gebeurt.’

Het onderzoeksteam aan het werk

Betrekken jullie de deelnemers ook actief bij het onderzoeksproces?

‘Niet echt. We nemen wel contact op met de vrijwilligers als we tijdens het onderzoeksproces vragen hebben over de specifieke context van een bepaald document. Maar het verdere proces, dus digitaliseren en analyseren, dat doen we met het onderzoeksteam.’

Waarom niet?

‘De documenten die wij binnen krijgen zijn heel persoonlijk en bevatten soms gevoelige informatie van de donateurs. Door het binnen ons team te houden, kunnen we voorkomen dat jan en alleman bij die gegevens kan.’

‘Veel deelnemers zijn vooral nieuwsgierig naar de resultaten van het onderzoek. Dan raak ik altijd een klein beetje in paniek, dat duurt nog wel even! Om in de tussentijd toch iedereen op de hoogte te houden, proberen we via de televisieserie, onze website en Facebook zoveel mogelijk van ons werk te laten zien. Zo krijgen de donateurs toch een beeld van hoe zo’n onderzoek in zijn werk gaat. Ook willen we op die manier de deelnemers graag iets teruggeven, als bedankje voor hun waardevolle documenten.’

Hebben jullie tot nu toe bijzondere vondsten gedaan?

‘Jazeker! Wij hebben bijvoorbeeld een groot kasboek van een muziekwinkel gevonden die op een gegeven moment ook heeft geleverd aan het Koninklijk Huis. Zo lees je dat de eigenaren op een bepaald moment het onderhoud van de piano’s op Paleis het Loo, Paleis Soestdijk en Paleis Noordeinde verzorgden en hoeveel dat dan kostte. Ook al is een winkel die dure instrumenten verkoopt niet representatief voor het midden of klein bedrijf in Nederland, het vinden van zo’n stuk is toch wel gaaf.’

De facturen van de Koningin der Nederlanden

Heeft u zelf ook een kasboekje ingeleverd?

‘Mijn vader heeft mij ooit verteld dat mijn oma altijd kasboekjes heeft bijgehouden en dat ze er op een gegeven moment honderden op zolder had liggen. Een paar jaar geleden heeft mijn vader al die boekjes weggegooid, helaas. Anders dan onze vrijwilligers vond mijn vader al die financiële gegevens toch niet zo belangrijk.’

'Citizen science overbrugt de kloof tussen maatschappij en wetenschap'

Er wordt weleens beweerd dat er een kloof bestaat tussen wetenschap en maatschappij en dat dit soort citizen science projecten deze kloof kunnen dichten. Hoe denkt u hierover?

‘Ik denk dat wetenschappers soms de neiging hebben om zichzelf boven de maatschappij te plaatsen of in een soort bubbel te leven maar zo werkt het niet. Ook als wetenschapper ben je onderdeel van de maatschappij en vervul je een taak, net als in ieder ander beroep. De communicatie van wetenschappers naar het brede publiek is heel belangrijk. Ik denk dat dit soort projecten een goede mogelijkheid  bieden om deze communicatie tot stand te brengen. Mensen krijgen op die manier inzicht in wat wetenschappelijk onderzoek nou precies is. Dat is heel waardevol. Maar het werkt ook andersom. Wetenschappers beseffen door dit soort projecten dat zij hun steentje bijdragen aan de maatschappij. Citizen science bouwt naar mijn inzicht de brug over de kloof tussen maatschappij en wetenschap.’

Doneer jouw kasboekje aan Kasboekje van Nederland!

De tv-serie Kasboekje van Nederland  terug te zien op de website van het project