Op De Nachtwacht is meer aanwezig dan je met het blote oog kunt zien. ARTIS-Micropia en het Rijksmuseum brachten het onzichtbare leven op een levensgrote reproductie van het schilderij in beeld.
Operatie Nachtwacht is het grootste onderzoeks- en restauratieproject van het meesterwerk van Rembrandt van Rijn (1606-1669). ‘Dankzij onderzoek op macro- en microniveau is het Rijksmuseum veel meer te weten gekomen over hoe Rembrandt De Nachtwacht heeft geschilderd en wat de conditie van het schilderij is’, vertelt Katrien Keune, hoofd van het natuurwetenschappelijk onderzoek in het Rijksmuseum.
‘Binnenkort weten we ook welke micro-organismen er op een zorgvuldig bewaard schilderij als De Nachtwacht leven’, gaat Keune verder. Ze verwijst daarmee naar de monsters die onderzoekers van ARTIS-Micropia samen met restauratoren van het Rijksmuseum momenteel op het schilderij aan het afnemen zijn.
Eline van Bloois, microbioloog bij ARTIS-Micropia, neemt samen met een restaurator van het Rijksmuseum gedurende zes maanden op De Nachtwacht monsters af. In een laboratorium laat ze deze verzamelde microben uitgroeien tot zichtbare kolonies.
Eline van Bloois, microbioloog bij ARTIS-Micropia, legt uit hoe dat in zijn werk gaat. ‘We maken voedsel voor microben en nemen dat in petrischaaltjes mee naar het museum’, vertelt ze. ‘In het museum drukt een restaurator van het Rijksmuseum steriele schijfjes van cellulose tegen het schilderij om ervoor te zorgen dat de microben van het schilderij naar de schijfjes kunnen overspringen. Uiteraard worden zijn handen eerst grondig gedesinfecteerd, om te vermijden dat de microben die op zijn huid zitten onze resultaten zouden verstoren. Daarna gaan de schijfjes in de petrischaaltes met voedsel, zodat de microben in het lab kunnen uitgroeien tot zichtbare kolonies.’
De onderzoekers willen gedurende een half jaar in totaal zestig monsters van microben nemen, op zes verschillende momenten en op telkens tien plekken van het schilderij. ‘Zo krijgen we een beeld van al het onzichtbare leven op het schilderij.‘
Verrassende vondst
De onderzoekers vonden tot nu toe al een scala aan bacteriën op De Nachtwacht. Onder de eerste vondsten zaten bekende huidbacteriën, zoals Staphylococcus epidermidis en Micrococcus luteus, die onze huid onder andere beschermen tegen ziekteverwekkers. Verder vonden ze Lysinibacillus sphaericus, een bodembacterie die moeilijke omstandigheden, zoals omgevingen met veel zware metalen, kan doorstaan.
Tot hun verrassing troffen de onderzoekers ook Microbacterium saccharophilum op het schilderij aan. Deze bacteriesoort werd voor het eerst beschreven na een vondst bij een Japanse suikerraffinaderij. Hoe de bacterie op De Nachtwacht terecht is gekomen, is voorlopig koffiedik kijken. Er zijn heel wat voorspelbare, maar nog veel meer onvoorspelbare manieren waarop de microben op De Nachtwacht zijn beland.
Zijn tijd vooruit
Toen Rembrandt het werk in 1642 voltooide, waren microben nog niet ontdekt. Daarvoor was het wachten op Antoni van Leeuwenhoek die in 1676 voor het eerst deze minuscule levensvormen beschreef.
Toch bleek in 2023 dat Rembrandt mogelijk al rekening hield met de invloed van zijn omgeving. Onderzoekers van Operatie Nachtwacht ontdekten toen een loodhoudende laag onder de grondverf van het schilderij. Ze vermoeden dat die door Rembrandt werd aangebracht om het doek beter tegen vocht en schimmel te beschermen, omdat het op een vochtige buitenmuur van de Kloveniersdoelen zou worden opgehangen.
‘Ons onderzoek laat zien dat kunst en wetenschap nauw met elkaar verweven zijn’
De komende maanden zullen de onderzoekers nog verder monsters nemen en onderzoeken. De resultaten daarvan worden doorlopend toegevoegd aan de installatie De Nachtwacht Leeft in ARTIS-Micropia die nog tot eind mei 2027 voor het grote publiek toegankelijk is.
Van Bloois had nooit gedacht dat ze ooit zo dicht bij een meesterwerk zoals De Nachtwacht zou mogen komen. ‘Vaak wordt gedacht dat kunst en wetenschap tegenover elkaar staan, maar ons onderzoek laat zien dat ze juist nauw met elkaar verweven zijn’, vertelt ze. ‘Wat wij heel graag willen bereiken met ons onderzoek is microben een platform geven bij mensen die anders niet zoveel stilstaan bij microben in het dagelijkse leven. We willen ervoor zorgen dat hun verhalen via deze weg veel breder worden verteld.’
Schrijf je in op onze nieuwsbrief
En blijf op de hoogte van de laatste inzichten in wetenschap en technologie.