Astronomen ontrafelen een mysterie dat verborgen ligt in ‘De sterrennacht’ van Van Gogh

Onderzoekers zeggen dat ze het sterrenbeeld hebben geïdentificeerd dat is afgebeeld op het beroemde schilderij De sterrennacht van Vincent van Gogh. En dat deze ontdekking de aannames van historici over het tijdstip van de creatie van het kunstwerk bijstelt.

Het schilderij, dat nu deel uitmaakt van de permanente collectie van het Museum of Modern Art in New York City, zou dateren uit midden juni 1889, toen Van Gogh in Saint-Rémy-de-Provence in Frankrijk verbleef. Maar astronomen die de sterren op het schilderij wilden gebruiken om het exacte tijdstip en de plaats van ontstaan van het schilderij vast te stellen, kwamen tot tegenstrijdige conclusies.

In een artikel dat op 22 oktober in Scientific Reports is gepubliceerd, hebben onderzoekers vastgesteld dat de sterren in De sterrennacht afkomstig zijn uit de V-vormige Hyaden-sterrenhoop in het sterrenbeeld Stier, zoals dat werd waargenomen op 22 juli 1889.

‘In mijn ogen was de sterrenhoop in De sterrennacht de Hyaden in Stier. Maar eerdere studies schreven het toe aan Ram’, zegt ruimteonderzoeker Elijah Jeong-hyun Kim, de eerste auteur van het artikel. ‘Op dat moment wist ik zeker dat dit schilderij het waard was om het te bestuderen.’

Om het sterrenbeeld in De Sterrennacht te vinden, maakten de onderzoekers gebruik van het softwareprogramma Procrustes. Dat ging op zoek naar patronen op basis van de vorm die ontstaat door de onderlinge posities van een groep sterren, en niet naar waarschijnlijke artistieke verfraaiingen zoals grootte of kleur. Deze techniek van ‘vormanalyse’ legde een verband tussen vijf sterren in het schilderij met vijf sterren in de Hyaden-sterrenhoop, die de sterkste statistische overeenkomst vertoonde van alle geteste alternatieve sterrenbeelden, waaronder Ram, waarvan eerder was gedacht dat dat het sterrenbeeld in het midden van het schilderij was. De onderzoekers testten deze methode ook op een schilderij van Van Gogh waarin een bekend sterrenbeeld voorkomt, namelijk de Grote Beer in De sterrennacht boven de Rhône, en ontdekten dat de overeenkomst een vergelijkbaar sterk resultaat opleverde als die tussen De sterrennacht en de Hyaden.

De centrale sterrenhoop in De sterrennacht (links) en de Hyaden-sterrenhoop in Stier (midden). De vijf sterren in het schilderij (oranje) zijn over de echte sterren (blauw) heen gelegd, nadat ze op grootte, oriëntatie en positie waren afgestemd (rechts). Rode stippellijnen geven de resterende verschillen aan.

De sterren in Van Goghs schilderij Caféterras bij nacht uit 1888 en de sterren rond de Zomerdriehoek (midden). Het paneel rechts volgt dezelfde indeling als dat rechtsboven. | Shutterstock

Om hun stelling te onderbouwen, baseerden Kim en zijn collega’s zich op aanwijzingen uit de brieven van Van Gogh uit de periode waarin hij aan De sterrennacht werkte, om aan te tonen dat hij het schilderij wellicht in verschillende sessies had geschilderd, waarbij hij de sterren vanaf eind juli had geobserveerd. Hoewel Van Gogh in een brief van 18 juni 1889 melding maakte van een nieuwe studie van de sterrenhemel, zeggen de onderzoekers dat dit niet betekent dat hij het schilderij toen al had voltooid. In de brieven van Van Gogh wordt ook geen melding gemaakt van Ram, ondanks zijn regelmatige verwijzingen naar het observeren van Venus, die zich in de hemel dicht bij dat sterrenbeeld bevond. ‘De sterren van Ram zijn relatief zwak, nauwelijks genoeg om een schilder te inspireren bij zonsopgang’, zegt Kim, het tijdstip waarop Van Gogh vaak naar de sterren keek.

Een ander argument tegen een datering van De Sterrennacht halverwege juni is de maancyclus. Op dat moment zou de maan zich in een afnemende gibbousfase hebben bevonden, waarbij de door de zon verlichte kant eruitzag als een scheve ovaal. Toch toont het schilderij een afnemende maansikkel, zoals die eind juli aan de hemel te zien zou zijn geweest. Kim bezocht ook Saint-Rémy-de-Provence in juni en juli 2019 om het gezichtsveld van Van Gogh volledig vast te leggen vanaf de precieze locatie waar hij De sterrennacht schilderde. Kims waarnemingen daar, zegt hij, bevestigen nog eens de overeenkomst met de Hyaden-sterrenhoop.

‘In die periode had Van Gogh vanuit zijn raam in het psychiatrisch ziekenhuis van Saint-Paul-de-Mausole een vrij beperkt uitzicht op de hemel’, zegt James Beattie, een Hubble-fellow bij NASA. Als de identificatie klopt, kunnen we vandaag de dag omhoog kijken en dezelfde sterren herkennen die Van Gogh zag.’

Ondanks de grondigheid van het onderzoek zullen er voor een schilderij dat zo iconisch is als De sterrennacht natuurlijk altijd concurrerende versies van het ontstaansverhaal blijven bestaan.

‘De berekende positie van de stralende Venus, ten opzichte van de V-vorm van het sterrenbeeld Hyaden, komt niet overeen met het schilderij’, zegt Don Olson, een zelfbenoemde ‘hemelse speurneus’ op het gebied van astronomische kunstwerken en emeritus hoogleraar natuurkunde en astronomie aan Texas State University. De conclusies van de onderzoekers ‘vereisen sterk bewijs om de duidelijke uitspraak van Vincent van Gogh te weerleggen dat hij ‘eindelijk... een nieuwe studie van een sterrenhemel’ had gemaakt... op 18 juni 1889.’

Hoewel er nog steeds mysteries zijn die moeten worden opgelost, zegt Kim dat de bewijslast nu is omgedraaid. Er moet nu worden aangetoond dat het schilderij niet eind juli kan zijn gemaakt.

‘De Sterrennacht sprak een astronoom als ik aan’, zegt Kim. ‘Ik luisterde naar haar stem.’