Nobelprijs Chemie voor uitvinding ‘microscopische sponsjes’

Nobelprijs Chemie voor uitvinding ‘microscopische sponsjes’

Delen:

Ill. Niklas Elmehed © Nobel Prize Outreach

Als MOF’s straks ook maar enkele van de vele verwachtingen waarmaken, zullen ze microscopische wereldwondertjes worden genoemd. Want hoe zou je kunstmatige, door de mens uitgevonden stoffen anders noemen die allerhande moleculen heel gericht kunnen absorberen, vasthouden en, indien gewenst, weer vrijgeven? En dat zonder daar veel energie voor nodig te hebben? Moleculen zoals het broeikasgas CO₂ bijvoorbeeld, uit fabrieksrook en uitlaatgassen of gewoon uit de lucht. Verbindingen zoals PFAS uit water. Of weer water uit de lucht.

MOF’s zijn nog het best te vergelijken met sponsjes, zij het dan microscopisch klein. Ze bestaan uit kristalstructuren van metaalionen en organische moleculen. Hun nut halen ze uit het feit dat ze enorm poreus, hol zijn: enkele gram van een MOF kan een totaal intern materiaaloppervlak bezitten zo groot als een voetbalveld. Dat betekent dus dat er in een MOF heel veel plaats is voor andere moleculen. En het handige is dat MOF’s voor specifieke moleculen kunnen ontworpen worden – voor CO₂, een specifieke PFAS, H₂O, noem maar op. De absorptie gaat bovendien vanzelf (al moeten de doelmoleculen wel langs komen vliegen) en voor het vrijgeven ervan is slechts een beperkte hoeveelheid energie nodig.

Vandaag zijn er vele duizenden soorten MOF’s, en ze hebben ook zusjes gekregen: COF’s (covalent organic frameworks). Daarbij zijn de metaalionen vervangen door organische moleculen. Maar dertig jaar geleden stond het onderzoek naar MOF’s nog in de kinderschoenen.

Water uit kurkdroge lucht

Het was toen dat het baanbrekende onderzoek werd uitgevoerd dat dit jaar bekroond wordt met de Nobelprijs Chemie. Voortbouwend op de ideeën van de Brit Richard Robson (88), maakten de tot Amerikaan genaturaliseerde Palestijn Omar Yaghi (60) en de Japanner Susumu Kitagawa (74) de eerste stabiele MOF’s. De laatste creëerde MOF’s die moleculen als methaan, stikstof- en zuurstofgas kunnen absorberen, vasthouden en weer vrijgeven. De MOF’s in kwestie zijn bovendien zacht en flexibel, waardoor ze kunnen worden toegepast in plooibare materialen.

Enkele jaren eerder, in 1995, had Yaghi echter al de eerste MOF’s gemaakt, waarbij hij de term ook had gemunt in een artikel in het vakblad Nature. Maar de echte doorbraak kwam er in 1999 met de creatie van ‘MOF-5’, een type dat uitzonderlijk stabiel en poreus is. Zo poreus dat het veel meer gas kan absorberen dan zeolieten, mineralen die bekendstaan om hun hoge porositeit en daarom als absorptiematerialen worden gebruikt (onder meer als kattenbakvulsel). Begin de jaren 2000 zette Yaghi de kroon op het werk door aan te tonen dat MOF’s doelbewust aangepast – gefinetuned – kunnen worden, naargelang de gewenste toepassingen.

Eén zo’n toepassing is water halen uit kurkdroge lucht. De onderzoeksgroep van Yaghi demonstreerde dat in de woestijn van Arizona. ’s Nachts absorbeerde hun MOF watermoleculen uit de lucht, en als de stof ’s ochtends door zonlicht werd verwarmd, druppelde het water in een collector. Een andere toepassing is de lucht ontdoen van CO₂. Ook daarvoor ontwikkelde de groep van Yaghi een specifieke COF (het zusje van de MOF). De stof ziet eruit als geel poeder, en als het in de buitenlicht wordt gehouden absorbeert het uit zichzelf het broeikasgas.

Momenteel wordt er hard gewerkt aan het opschalen van de productie en toepassingen van MOF’s en COF’s. Ze leveren ons dus nog geen kant-en-klare manier om bijvoorbeeld grote hoeveelheden water te oogsten in de woestijn of de klimaatopwarming aan te pakken. Maar potentie bezitten ze in ieder geval. De microscopische wereldwondertjes hebben alles in zich om uit te groeien tot, dixit het Nobelprijscomité, ‘de materialen van deze eeuw’.

Delen:

Metaalertsen uit de zee vatten aan land spontaan vuur als ze uiteenvallen. De oorzaak ligt bij reactieve nanokristallen. Is dat fenomeen een gevaar voor de diepzeemijnbouw?

Superintelligente AI-agenten die uit hun eigen omgeving ontsnappen en in het geheim communiceren, vertonen geen menselijk gedrag. Het gaat om ernstige ontwerpfouten. Dat kan en moet beter, schrijft wiskundige Ann Dooms.

BlogNatuurwetenschappen

Van ἄτομον tot quark 

Elementaire deeltjes zijn de allerkleinste bouwstenen van de natuur. Hoe ze precies de materie om ons heen opbouwen, is al meer dan vijftig jaar een open vraag.

De oorsprong van België – en van Noordwest-Europa – is een mysterieus continentje dat ‘Avalonië’ heet. Het begint een half miljard jaar geleden vanaf de zuidpool aan een onwaarschijnlijke odyssee.

Francis Halzen ontvangt de Nobelprijs voor Fysica 2026 voor zijn voortrekkersrol in het onderzoek naar hoog-energetische neutrino's met ijs. De fysicus werkt aan de University of Wisconsin, maar groeide op in België. Hij is de tweede Belg die de Nobelprijs voor Natuurkunde wint, na François Englert in 2013.

BlogNatuurwetenschappen

Er lag een krokodil in de kast

125 jaar geleden kocht de KU Leuven een collectie fossielen die ze nooit meer heeft bekeken. Voor het eerst is een groep studenten op zoek gegaan naar krokodilachtige botten. Zij vonden aanwijzingen voor Diplocynodon, de oudste alligatorachtige.

Zoogdieren ontstonden tegelijk met de dino’s, maar ze hebben altijd in hun schaduw geleefd. Tot een asteroïde 66 miljoen jaar geleden de grote veelvraten massaal deed uitsterven. Wetenschapscommunicator Reinout Verbeke trekt in deze aflevering naar plaatsen in ons land waar we cruciale sporen van hun veroveringstocht kunnen vinden.

In China is barnsteen gevonden van maar liefst 385 miljoen jaar oud. Het stamt uit een tijd waarin insecten nog niet de grootste vijanden van planten waren.

Toen de Chicxulub-asteroïde 66 miljoen jaar geleden insloeg, was dat misschien nog maar het begin van de ramp. Nieuw onderzoek suggereert dat een wereldwijde stofdeken de hitte van de inslag vasthield en terugkaatste naar de aarde. Het gevolg? Wereldwijde natuurbranden die het einde van de dinosauriërs mogelijk al binnen enkele uren bezegelden.

En blijf op de hoogte van de laatste inzichten in wetenschap en technologie.

Nieuwsbrieven