Oneindig kleine getallen in één woord

Oneindig kleine getallen in één woord

Delen:

Wiskunde levert niet alleen hersenkrakers op, maar ook tongbrekers. Neem nu het woord ‘infinitesimaal’, dat oneindig klein betekent. Het is een dure term voor ‘bijna niets’. Mij is dit begrip zeer dierbaar, want het speelt een centrale rol in mijn onderzoek. Bovendien werd het woord bedacht door mijn favoriete geleerde aller tijden: de Duitse wiskundige en filosoof Gottfried Leibniz.

Als je één deelt door duizend dan krijg je een duizendste. De uitgang -ste geeft in het Nederlands aan dat je de stambreuk neemt. In het middeleeuwse Latijn gebruik je daarvoor de uitgang -esimalis. Ons woord ‘decimaal’ komt bijvoorbeeld van het Latijnse woord voor ‘tiende’ (decimalis). Leibniz plakte deze uitgang aan het Latijnse woord voor oneindig (infinitus) en verkreeg zo: infinitesimalis. In diverse talen werd dit woord overgenomen, met een lichtjes aangepaste uitgang. In het Nederlands werd het infinitesimaal. Een infinitesimaal is dus letterlijk ‘een oneindigste’.

Leibniz leefde van 1646 tot 1716. Net als zijn tijdgenoot Isaac Newton werkte hij aan een wiskundige theorie die we nu nog altijd onderwijzen en volop toepassen in de natuur- en ingenieurswetenschappen. Hoewel Leibniz zijn werk als eerste publiceerde, geloofde Newton niet dat hij zijn resultaten op eigen kracht had gevonden. Newton betichtte Leibniz ervan dat hij had afgekeken uit zijn ongepubliceerde werk.

Het prioriteitsdispuut ging over de infinitesimaalrekening, die we tegenwoordig differentiaal- en integraalrekening noemen. Een integraal kan je gebruiken om de oppervlakte onder een kromme te berekenen. De oppervlakte van een rechthoek berekenen is eenvoudig (lengte maal breedte), maar hoe doe je dat bij een kromme? Het idee is dat als je maar sterk genoeg op een kromme ‘inzoomt’, deze lokaal (over een infinitesimaal stukje) wel recht is. Door de oppervlakte van oneindig veel smalle stroken op te tellen kan je de oppervlakte onder een kromme berekenen. Deze oneindige som noemen we de integraal.

De infinitesimaal van Leibniz en Newton was briljant, ook al slaagden ze er zelf niet in om het begrip op een rigoureuze manier in de wiskunde in te voeren

Briljant idee, maar er zit een addertje onder het gras. Hoewel hun intuïtieve ideeën wiskundig zeer vruchtbaar waren, slaagden Leibniz en Newton er namelijk niet in het begrip infinitesimaal zelf op een rigoureuze manier in de wiskunde in te voeren. Later heeft Karl Weierstrass hier een mouw aan gepast: hij stelde een strikte definitie op van het limietbegrip. Zijn definitie steunt erop dat je voor ieder positief reëel getal een kleiner positief reëel getal kan vinden. Op die manier omzeilde hij de nood aan oneindig kleine getallen.

Pas in de jaren 1960 slaagde iemand erin om het begrip infinitesimaal in de oorspronkelijke betekenis van Leibniz op een wiskundig strikte manier in te voeren. Dat was de wiskundige Abraham Robinson. Zijn theorie heet de niet-standaard analyse: ze voegt oneindig kleine en oneindig grote getallen toe aan de gewone reële getallen en geeft regels om met deze getallen te rekenen. Het oorspronkelijke werk van Robinson is zeer complex. Gelukkig hebben andere wiskundigen het vertaald in cursussen die in principe toegankelijk zijn voor middelbare scholieren. In Italië hebben ze hier al proefprojecten mee gedaan in scholen.

Voor fysici biedt de niet-standaard analyse een heel natuurlijke aanpak. Zij zijn het namelijk gewend om in termen van infinitesimalen te denken. Tot Robinson zijn theorie ontwikkelde was die manier strikt genomen fout. Vreemd genoeg leidden de ‘foute’ methodes van vroegere wiskundigen en latere fysici toch tot juiste uitkomsten. Nu begrijpen we hoe dat mogelijk is: de methodes volgen de regels van de niet-standaard analyse, een theorie die wiskundig net zo juist is als de standaard differentiaal- en integraalrekening, maar pas veel later is ontwikkeld.

Deze geschiedenis roept de vraag op of onze wiskunde er ook anders uit had kunnen zien. Aan de ene kant zien we dat Newton en Leibniz hun versie van de infinitesimaalrekening ongeveer gelijktijdig ontwikkeld hebben. Dat suggereert dat de huidige wiskunde er hoe dan ook wel was gekomen. Aan de andere kant zien we dat wiskundigen soms begrippen of intuïties weren, omdat ze onterecht denken dat er geen goede definitie voor bestaat. Dat suggereert dan weer dat de wiskunde die we nu kennen een piepklein deel is van alle alternatieve mogelijkheden – misschien slechts een infinitesimaal.

Delen:

Metaalertsen uit de zee vatten aan land spontaan vuur als ze uiteenvallen. De oorzaak ligt bij reactieve nanokristallen. Is dat fenomeen een gevaar voor de diepzeemijnbouw?

Superintelligente AI-agenten die uit hun eigen omgeving ontsnappen en in het geheim communiceren, vertonen geen menselijk gedrag. Het gaat om ernstige ontwerpfouten. Dat kan en moet beter, schrijft wiskundige Ann Dooms.

BlogNatuurwetenschappen

Van ἄτομον tot quark 

Elementaire deeltjes zijn de allerkleinste bouwstenen van de natuur. Hoe ze precies de materie om ons heen opbouwen, is al meer dan vijftig jaar een open vraag.

De oorsprong van België – en van Noordwest-Europa – is een mysterieus continentje dat ‘Avalonië’ heet. Het begint een half miljard jaar geleden vanaf de zuidpool aan een onwaarschijnlijke odyssee.

Francis Halzen ontvangt de Nobelprijs voor Fysica 2026 voor zijn voortrekkersrol in het onderzoek naar hoog-energetische neutrino's met ijs. De fysicus werkt aan de University of Wisconsin, maar groeide op in België. Hij is de tweede Belg die de Nobelprijs voor Natuurkunde wint, na François Englert in 2013.

BlogNatuurwetenschappen

Er lag een krokodil in de kast

125 jaar geleden kocht de KU Leuven een collectie fossielen die ze nooit meer heeft bekeken. Voor het eerst is een groep studenten op zoek gegaan naar krokodilachtige botten. Zij vonden aanwijzingen voor Diplocynodon, de oudste alligatorachtige.

Zoogdieren ontstonden tegelijk met de dino’s, maar ze hebben altijd in hun schaduw geleefd. Tot een asteroïde 66 miljoen jaar geleden de grote veelvraten massaal deed uitsterven. Wetenschapscommunicator Reinout Verbeke trekt in deze aflevering naar plaatsen in ons land waar we cruciale sporen van hun veroveringstocht kunnen vinden.

In China is barnsteen gevonden van maar liefst 385 miljoen jaar oud. Het stamt uit een tijd waarin insecten nog niet de grootste vijanden van planten waren.

Toen de Chicxulub-asteroïde 66 miljoen jaar geleden insloeg, was dat misschien nog maar het begin van de ramp. Nieuw onderzoek suggereert dat een wereldwijde stofdeken de hitte van de inslag vasthield en terugkaatste naar de aarde. Het gevolg? Wereldwijde natuurbranden die het einde van de dinosauriërs mogelijk al binnen enkele uren bezegelden.

En blijf op de hoogte van de laatste inzichten in wetenschap en technologie.

Nieuwsbrieven