Ontregelde biologische klok gelinkt aan vroege symptomen van alzheimer
- 18 november 2026
Verstoringen van het slaapritme, de stofwisseling en de hormoonhuishouding zijn mogelijk geen bijkomstige symptomen van de ziekte van Alzheimer. Onderzoekers ontdekken dat de hypothalamus, het hersengebied dat deze functies aanstuurt, al vroeg in het ziekteproces veranderingen vertoont.
De ziekte van Alzheimer staat vooral bekend als een aandoening die het geheugen aantast. Maar lang voordat patiënten geheugenproblemen ontwikkelen, kampen velen al met slaapproblemen, verstoorde dag-nachtritmes en veranderingen in hun stofwisseling en stresshormonen. Een nieuwe studie van het Buck Institute for Research on Aging, gepubliceerd in Nature, wijst een mogelijk belangrijke rol toe aan de hypothalamus bij deze vroege veranderingen.
De hypothalamus ligt aan de basis van de hersenen en regelt tal van lichaamsfuncties, waaronder lichaamstemperatuur, slaap, honger, dorst en hormoonafgifte. Het hersengebied bestaat uit verschillende gespecialiseerde kernen. Zo fungeert de suprachiasmatische kern (SCN) als de biologische hoofdklok van het lichaam, terwijl de nucleus arcuatus onder meer de eetlust en energiebalans regelt.
‘Het meeste onderzoek naar alzheimer richt zich op de hippocampus en de hersenschors, omdat daar het geheugen wordt georganiseerd’, zegt hoofdonderzoeker Ashley Webb in een persbericht. ‘Maar patiënten en hun familie melden ook vaak veranderingen in slaap, eetlust en stressreacties.’
Hypothalamus veroudert anders
Om de hypothalamus nauwkeuriger te onderzoeken, combineerden de onderzoekers hersenscans van 458 volwassenen met genetische analyses van ongeveer 614.000 afzonderlijke cellen uit hersenweefsel van overleden personen. De resultaten tonen dat de verschillende onderdelen van de hypothalamus niet op dezelfde manier verouderen. Terwijl het laterale deel kleiner wordt, nemen verschillende andere hersenkernen juist in volume toe. Die veranderingen blijken samen te hangen met normale veroudering en niet specifiek met alzheimer.
De analyse op celniveau bracht wel veranderingen aan het licht die met de ziekte samenhangen. Vooral ontstekingsprocessen en de biologische klok sprongen eruit. Microglia, de immuuncellen van de hersenen, vertoonden de meeste veranderingen in genactiviteit. Ze evolueerden geleidelijk van een rusttoestand naar een toestand die kenmerkend is voor alzheimer.
Ook bepaalde zenuwcellen in de biologische hoofdklok bleken ontregeld. Vooral de signaaloverdracht via vasopressine, een hormoon dat belangrijk is voor de regulering van het dag-nachtritme, was verstoord.
Biologische klok als mogelijk aangrijpingspunt
‘Slaap- en circadiane problemen behoren tot de vroegste tekenen van alzheimer’, zegt Webb. ‘Dat we een verstoorde vasopressinesignalering aantreffen in de biologische hoofdklok bij mensen in een vroeg stadium van de ziekte, geeft ons een concreet aanknopingspunt.’
De onderzoekers vermoeden bovendien dat sommige hersenkernen groter worden doordat cellen zelf groeien en het omliggende weefsel verandert, onder meer onder invloed van ontstekingsprocessen. Dat blijft voorlopig een hypothese.
Driedimensionale reconstructies van subregio’s van de hypothalamus op basis van MRI-scans van twee vrouwen van 72 jaar: één gezonde vrouw (links) en één vrouw met de ziekte van Alzheimer (rechts). Er zijn volumverschillen zichtbaar in de gebieden SCN, AN en Pe, die een belangrijke rol spelen bij de slaap, het dag-nachtritme en de stofwisseling.
Vervolgonderzoek moet uitwijzen of het beschermen van de biologische klok en de signaaloverdracht via neuropeptiden het ziekteverloop kan vertragen of symptomen kan verlichten. De huidige studie toont verbanden, maar bewijst nog geen oorzakelijk verband. Ook was het aantal onderzochte hersendonoren beperkt.
‘Dit is een vertrekpunt, geen eindconclusie’, besluit Webb. Als de verstoring van het dag-nachtritme inderdaad een van de eerste processen is die misloopt, kan de biologische klok mogelijk ook een van de eerste aangrijpingspunten voor behandeling worden.
Schrijf je in op onze nieuwsbrief
En blijf op de hoogte van de laatste inzichten in wetenschap en technologie.


