Testosteron: een boost voor vrouwen?

Meer dan twintig jaar nadat hormoontherapie voor de menopauze uit de gratie geraakte, is die nu helemaal terug. De voordelen en risico’s van oestrogeen en progesteron voor vrouwen in die leeftijdsgroep zijn beter bekend, en vrouwen komen vandaag meer op voor hun noden. Dat helpt te verklaren waarom ook testosteronsupplementen zo populair worden. Sociale media willen ons doen geloven dat testosteron het vuur kan aanwakkeren in bed, net zoals oestrogeen soelaas kan bieden voor opvliegers. Maar wat is daarvan aan?

Net als oestrogeen en progesteron komt testosteron van nature voor bij mannen en bij vrouwen, zij het in verschillende mate. Vrouwen hebben ongeveer een tiende van de hoeveelheid testosteron die mannen hebben. Het vrouwelijke voortplantingsstelsel wordt vooral aangestuurd door oestrogeen en progesteron. Maar verrassend genoeg is testosteron niet minder belangrijk, vertelt verloskundige en gynaecoloog Jill Liss, die verbonden is aan de medische faculteit van de University of Colorado Anschutz.

Seksuele motivatie

Zowel bij vrouwen als bij mannen beïnvloedt testosteron hoe sterk iemand is, en ook de lichaamsbouw. Het stuurt ook hersenpaden aan die een rol spelen in seksuele motivatie en beloning, en het verhoogt de bloedcirculatie en de gevoeligheid. “We hebben bijzonder betrouwbare gegevens over de effecten van testosteron op zo goed als alle aspecten van de seksuele functie bij vrouwen”, vertelt verloskundige en gynaecoloog James Simon (George Washington University).

Wanneer het in de vorm van een crème of gel op de huid wordt aangebracht, kan testosteron het verlangen, de opwinding, de orgastische functie en de seksuele gevoeligheid vergroten, zo blijkt uit een Global Consensus Position Statement uit 2019 van experts in de menopauze en seksuele gezondheid.

Dat klinkt veelbelovend voor onder de lakens. Maar het betekent niet dat elke vrouw zomaar testosteron moet gaan gebruiken, waarschuwen diezelfde experts. In hun paper bevelen ze het alleen aan voor postmenopauzale vrouwen die zozeer last hebben van een gebrek aan seksdrive dat het een naam heeft: hypoactieve seksuele luststoornis (HSDD).

Gevaarlijk bij zwangerschap

Een aanvullend artikel met klinische richtlijnen uit 2021 breidde de aanbeveling uit tot vrouwen van gevorderde reproductieve leeftijd die naar alle waarschijnlijkheid niet meer zwanger zullen worden. Bestaat er wel een kans op zwangerschap, dan is het gebruik van testosteronsupplementen zelfs gevaarlijk, want voor vrouwelijke foetussen is er dan een risico op mannelijke ontwikkeling.

De supplementen moet gebruikers in elk geval “binnen de normale vrouwelijke fysiologische waarden houden, of aan de bovenkant van normale waarden” voor het hormoon. Hogere dosissen raadt internist Sharon Parish (Weill Cornell Medicine) sterk af. Als onderzoeker gespecialiseerd in de menopauze en seksuele gezondheid schreef zij mee aan beide artikels.

Bovendien is testosteron, ondanks de focus op de menopauze, eigenlijk menopauze-adjacent, legt Liss uit. De verandering vindt met andere woorden plaats rondom de menopauze. Oestrogeen gaat in vrije val op het moment van de menopauze, maar het testosterongehalte begint al een tiental jaar eerder af te nemen, bij jonge veertigers.

Bovenop de risico’s bij een zwangerschap op die leeftijd kan een verhoogde testosteronspiegel — boven het normaal voorkomende gehalte — virilisatie veroorzaken. Concreet gaat het om een diepere stem, overmatige gezichtsbeharing, een terugwijkende haarlijn en veranderingen in de spiermassa. Tot op heden zijn er geen risico’s vastgesteld voor hart- en vaatziekten of kanker, maar er is nog geen enkel onderzoek met een looptijd langer dan 24 maanden.

Geen wondermiddel

Testosteron is voor artsen trouwens niet het beginpunt in de behandeling van een laag libido, vertelt Liss. HSDD vereist een grondige evaluatie van alle mogelijke fysieke, psychologische en sociale oorzaken.

Oestrogeensupplementen en andere standaardbehandelingen voor menopauzale vrouwen kunnen de seksuele functie verbeteren door de pijn en het ongemak te verminderen. En extra testosteron helpt ook niet iedereen, mogelijk omdat het bij vrouwen sowieso maar in lage doses in het bloed zit. “De effecten van testosteron bij vrouwen zijn mogelijk klein, en daardoor moeilijk aan te tonen”, aldus Simon.

Er is ook nog geen gedegen bewijs voor andere vermeende voordelen voor vrouwen, zoals een scherpere cognitie, een beter algemeen welzijn of een toename van de botdichtheid. Zoals wel vaker loopt de hype op sociale media vooruit op de wetenschappelijke kennis, zegt Liss. “Testosteron kan een nuttig hulpmiddel zijn. Ik schrijf het zeker voor, maar het is geen wondermiddel voor jeugd en kracht.”

Het is trouwens niet zo eenvoudig om zulke supplementen in handen te krijgen. In de Verenigde Staten heeft de regelgevende instantie FDA nog maar onlangs de kankerwaarschuwingen geschrapt die lange tijd op de verpakking stonden. Die waren gebaseerd op één onderzoek uit 2002, dat vroegtijdig werd stopgezet doordat er een verhoogd risico werd waargenomen op borstkanker en hartziekte. Maar het onderzoek richtte zich op oudere en ziekere personen. Bovendien maakte testosteron geen deel uit van het onderzoek, maar het raakte wel mee in opspraak.

Weinig opties

In 2004 werd de doeltreffendheid aangetoond van testosteronpleisters voor vrouwen die een hysterectomie hebben ondergaan. Toch werden de bevindingen verworpen door de FDA, voornamelijk vanwege bezorgdheid om hart- en vaatziekten, ook al waren die cardiovasculaire risico’s niet duidelijk vastgesteld, zegt Simon. In de VS zijn de drempels voor goedkeuring van testosteronproducten voor vrouwen nu zo hoog dat weinig farmaceutische bedrijven zich er nog aan wagen.

Door dit alles zijn de opties voor Amerikaanse vrouwen beperkt. Ze kunnen online - onder toezicht van een arts - het enige middel ter wereld kopen dat is goedgekeurd voor vrouwen: een testosteronproduct van het Australische Lawley Pharmaceuticals.

Of artsen kunnen producten voorschrijven die op de markt zijn voor mannen, maar hun patiënten duidelijke instructies geven over het verlagen van de dosering. Eigen bereidingen van de apotheker worden afgeraden, omdat de potentie enorm kan variëren. Bij ons in Europa is de situatie vergelijkbaar. Een gynaecoloog of menopauzespecialist kan vrouwen off-label testosteronproducten voor mannen voorschrijven, maar enkel onder strikte begeleiding.

De hype rond testosteron is misschien wat overroepen, maar sommige vrouwen en hun partners zijn er wel degelijk mee geholpen. “Wij mensen zijn gemaakt om een partner te hebben, en seks is belangrijk voor die duurzame relatie”, aldus Simon. Als vrouwen er maar niet zo hard voor hoefden te werken.