Een Bruggeling die in het Frans schrijft. Een Italiaanse gevangene die de Vlamingen uitscheldt. Een Engelse prinses die boeken leest in meerdere talen. Het klinkt niet meteen als het beeld dat we van de middeleeuwen hebben. Toch waren steden als Brugge, Gent en Ieper bruisende meertalige ontmoetingsplaatsen in de late middeleeuwen.
Via overgeleverde manuscripten krijgen we een unieke inkijk in hoe mannen en vrouwen in de late middeleeuwen met taal omgingen en waarom die keuzes ertoe deden.
Een lelijk boekje
In de statige Boekentoren op het topje van de Blandijnberg vind je naast een studieplek en een mooi uitzicht over de stad ook een van de meest bijzondere erfgoedbibliotheken van ons land. De Gentse Universiteitsbibliotheek bewaart luxueuze manuscripten op perkament, reusachtige exemplaren, met felle kleuren en goud verlucht. En toch zitten er ook wat meer verborgen pareltjes tussen. Zoals bijvoorbeeld het manuscript met nummer 920. Manuscript is wellicht een groot woord voor het bundeltje perkament dat nu nog is overgeleverd. Slechts een klein deel van het originele boek is bewaard gebleven: amper acht bladen, waarvan grote stukken bovendien onleesbaar werden door diverse behandelingen met chemische reagentia. Toch biedt de kroniek een uitzonderlijke blik achter de schermen van het Brugge van 1379-1380 en de burgeroorlog die toen in de stad en het graafschap Vlaanderen woedde. Waar andere kronieken vooral de grote politieke gebeurtenissen beschrijven, vertelt deze tekst kleurrijke details over spanningen, geweld en partijvorming binnen de stad.
Eerste folio van het manuscript 920 uit de Gentse Universiteitsbibliotheek met de Chronique rimée des troubles de Flandre. De reagens werd gebruikt om de inkt leesbaarder te maken, maar had in de loop der tijd een tegenovergesteld effect. (Universiteitsbibliotheek Gent)
Op zich niks bijzonder, na een dergelijk traumatisch gebeuren werd wel vaker naar de pen gegrepen. Wat dit kroniekje bijzonder maakt, is de taal. Hoewel de auteur het Nederlands als moedertaal had, koos de Bruggeling er bewust voor zijn kroniek in het Frans te schrijven. Dat bekende hij ook vrij snel in het inleidend gedeelte van zijn tekst: ‘en roumans simplement rimet selonc ma lingue que est flamengue’. Opvallend is dat taal een prominent thema is in de kroniek: herhaaldelijk verontschuldigt hij zich voor zijn gebrekkige Frans, maar dat hij enkel in het Frans de waarheid (véritet) kan schrijven. De middeleeuwse stedeling kon er dus bewust voor kiezen om gevoelige informatie in een andere taal neer te pennen. Maar hoe uitzonderlijk is een dergelijke vlotte meertaligheid in een middeleeuwse stad als Brugge?
De middeleeuwse boekwinkel van Jan de Clerc
Net zoals vandaag waren commerciële steden in de Lage Landen zoals Gent, Brugge en Ieper bruisende, meertalige ontmoetingsplaatsen in de late middeleeuwen. Brugge was een belangrijk internationaal handelscentrum waar mensen, en bijgevolg ook talen en ideeën, uit heel Europa samenkwamen: een talige en culturele smeltkroes. Bovendien zou Brugge zich vanaf de vijftiende eeuw voornamelijk richten op de handel in luxegoederen, en wat is er luxueuzer dan een middeleeuws manuscript? Brugge werd naast Londen en Parijs het centrum van de Europese boekenmarkt. Uit kwantitatief onderzoek blijkt dat in middeleeuws Brugge – een Nederlandstalige stad – opvallend veel boeken in het Frans werden geschreven en vervolgens naar Engeland werden geëxporteerd. Maar wie schreef die boeken dan? Waren alle Bruggelingen vlot tweetalig zoals onze kroniekschrijver? Het atelier van boekhandelaar Jan de Clerc (what’s in a name) toont aan hoe gerichte arbeidsmigratie vanuit het zuidelijk Franstalig Vlaanderen (de regio’s rond Rijsel en Douai) dat probleem moest oplossen. In zijn atelier werkten naast de Brugse en Nederlandstalige Barbara Tant als schrijfster ook Guillaume Buirette uit Cambrai en Quinten Poulet uit Rijsel. Die laatste schopte het overigens tot bibliothecaris van de Engelse koning Hendrik VII (1457-1509).
Vrouwen meer of minder meertalig?
In de Brugse boekenmarkt werkten en schreven dus vrouwen zoals Barbara Tant. Kwantitatief onderzoek toont aan dat middeleeuwse vrouwen meer meertalige boeken bezaten dan mannen, maar betekent dit ook dat vrouwen vlot meerdere talen konden lezen, of net niet? Door de vele combinaties van Latijn met volkstaal blijkt dat vrouwen net de volkstaal nodig hadden ter ondersteuning van het Latijn. Of hoe meertalige boeken niet altijd wijzen op een geoefende meertalige lezer, maar net een lezer die de ondersteuning van de moedertaal nodig heeft om een andere taal te begrijpen. We mogen ons dus niet blindstaren op de meertalige boeken. Ook eentalige boeken konden in een meertalig milieu circuleren: een Nederlandstalig boek stond vaak naast een Franstalig boek in een bibliotheek. Het onderzoek toonde aan dat niet zozeer gender, maar de sociale positie van vrouwen doorslaggevend was in de meertaligheid van hun bibliotheek. Een opvallende casus is de Engelse prinses en Bourgondische hertogin Margareta van York (1446-1503) die vlot Franstalige, Latijnse en Engelstalige boeken las. Ze eigende zich overigens een groot deel van de collectie van haar overleden schoonvader Filips de Goede (1396-1467) toe. De invloed van Margareta van York reikte bovendien tot de prille geschiedenis van de boekdrukkunst. Zij trad op als beschermvrouwe van de Engelse ondernemer en drukker William Caxton die rond 1474 een drukpers vestigde in Brugge. Daar drukte hij onder patronage van de hertogin The Recuyell of the Historyes of Troye, het eerste gedrukte boek dat in het Engels verscheen.
William Caxton die zijn werk aan Margareta van York presenteert. (Foto: Wikimedia Commons)
Tussen Pinksteren en Babel
Terug naar onze Brugse kroniekschrijver die liever in het Frans de ‘waarheid’ schreef. Het gebeurde wel vaker dat kronieken in verschillende versies en talen circuleerden in de stad. In de Brugse Openbare Bibliotheek vinden we onder het nummer 685 een papieren manuscript. Inderdaad, in de middeleeuwen werd ook op papier geschreven! Het boek dateert uit 1452 en bevat de oudste kaart van het graafschap Vlaanderen. Opvallend, de tekst is in het Italiaans, meer specifiek een Toscaanse variant, geschreven, hoewel de inhoud handelt over het verleden van het graafschap Vlaanderen en de stad Brugge. De Italiaanse expat was op zijn zachtst gezegd niet bepaald lovend over zijn verblijf in die laatste stad. In de inleiding noemt hij de Vlamingen ‘mensenvilders’ en zegt hij dat hij het boek in ‘het graf van de levenden’ in Brugge schreef. Dat is mogelijk een nogal cryptische omschrijving van de Donkere Kamer in het Brugse Steen, de schuldenaarsgevangenis.
Oudste kaart van het graafschap Vlaanderen in de Cronache de singniori di Fiandra, ca 1452. (Foto: Brugge, Openbare Bibliotheek, 685)
Onderzoek naar meertaligheid in de middeleeuwen toont dat ideeën over taalgebruik en de dagelijkse praktijk niet altijd samenvielen. Net als vandaag maakte men ook toen een stereotiep onderscheid tussen ‘goede’ en ‘slechte’ meertaligheid. Beide clichés waren diepgeworteld in Bijbelse verhalen. Positief werd gekeken naar individuele meertaligheid: mensen die meerdere talen beheersten en zo bruggen konden slaan tussen verschillende gemeenschappen, zoals de apostelen die na Pinksteren de boodschap van Christus in verschillende talen verspreidden. Een stuk minder positief was de kijk op meertaligheid op maatschappelijk niveau. Daar fungeerde de Toren van Babel als krachtig beeld voor taalverwarring en miscommunicatie. De werkelijkheid was echter veel genuanceerder. Zeker in handelscontexten bleek meertaligheid op beide niveaus vaak een grote troef. Al zal de Italiaanse expat die wegens schulden in de Brugse gevangenis belandde daar wellicht anders over hebben gedacht.
Dit onderzoek verscheen eerder in National Geographic, Urban History (https://doi.org/10.1017/S0963926822000633), Queeste (https://doi.org/10.5117/QUE2021.1.002.DEME) en Madoc (https://doi.org/10.5117/MADOC2020.4.009.DEME), en werd gebundeld in het boek The Multilingual Dynamics of Medieval Literature in Western Europe, c. 1200–c. 1600 (Brepols, 2025) (https://doi.org/10.1484/M.TCNE-EB.5.133695).
Schrijf je in op onze nieuwsbrief
En blijf op de hoogte van de laatste inzichten in wetenschap en technologie.

