Een boodschap in een druppel

Een boodschap in een druppel

Minder dan de helft van de embryo’s die bij ivf worden teruggeplaatst, leidt tot een zwangerschap. Artsen kiezen ze nog altijd vooral op basis van hoe ze eruitzien. Toch stuurt elk embryo piepkleine pakketjes vol moleculaire boodschappen uit. Wij leerden die boodschappen lezen uit één druppel vocht die normaal in de vuilnisbak belandt, en ontdekten dat ze helpen voorspellen welk embryo de meeste kans heeft om in te nestelen.

Delen:

Het is ochtend in het ivf-labo. Onder de microscoop liggen vijf embryo’s, elk in een druppel cultuurvocht, elk vijf dagen oud, elk een hol balletje van een honderdtal cellen. Zelfs voor het geoefende oog van een embryoloog zien ze er bijna identiek uit. Toch kan er vandaag maar één worden teruggeplaatst in de baarmoeder. Voor het koppel dat even verderop wacht, kan die keuze bepalen of de komende elf dagen eindigen met een positieve zwangerschapstest of met een nieuwe behandelingsronde.

Vijf embryo’s, vijf dagen oud. Welke zou jij kiezen? Elk van deze menselijke blastocysten is een hol balletje cellen. Onder de microscoop beoordelen embryologen ze vooral op hun vorm en op hoe ver ze zijn uitgezet. Foto’s: afdeling Reproductieve Geneeskunde, UZ Gent.

Een schoonheidswedstrijd onder de microscoop

Vandaag kiezen embryologen vooral op uiterlijk: hoe ver het embryo is uitgezet, hoe compact het celklompje is dat de baby zal vormen, en hoe mooi de buitenste laag eruitziet die later de placenta wordt. Dat werkt redelijk goed, maar het blijft een schoonheidswedstrijd. Wereldwijd leidt slechts 23 tot 49 procent van de embryoterugplaatsingen tot een zwangerschap. Elke mislukte poging kost geld, tijd en heel wat emotionele energie.

Er bestaat wel een genetische test, maar daarvoor moeten enkele cellen van het embryo worden weggenomen. Dat is een ingrijpende stap, en zelfs dan vertelt de test ons niet alles over de kans dat een embryo innestelt. Daarom stelden we ons een eenvoudige vraag: kunnen we meer te weten komen over een embryo zonder het aan te raken?

Embryo’s die praten

Zoals alle levende cellen communiceren embryo’s. Dat doen ze onder meer door extracellulaire blaasjes af te geven: microscopisch kleine belletjes, omhuld door een vetlaagje en honderden keren dunner dan een mensenhaar. Zie ze als verzegelde pakketjes. Daarin zitten eiwitten en korte stukjes RNA, microRNA’s genoemd, die werken als instructies voor andere cellen. Omdat het pakketje zijn inhoud beschermt, blijft de boodschap intact in het vocht rond het embryo.

Een les van de koe

We begonnen met koeienembryo’s. Hun vroege ontwikkeling lijkt in veel opzichten op de onze, en we kunnen ze in grote aantallen bestuderen. We lieten elk embryo in een eigen druppel cultuurvocht groeien en ontwikkelden een methode om de blaasjes uit die piepkleine volumes te halen, iets wat lang als onbegonnen werk gold. Toen we embryo’s die zich goed ontwikkelden vergeleken met embryo’s die stilvielen, verschilden 69 microRNA’s tussen beide groepen.

Eén ervan sprong eruit. Toen we het aan het kweekvocht toevoegden, kregen de embryo’s meer cellen, stierven er minder cellen af en konden ze beter ‘uitkippen’ uit hun beschermende schil, een stap die elk embryo moet zetten voor het zich aan de baarmoeder kan hechten. Wanneer we dezelfde boodschap blokkeerden, gebeurde het omgekeerde. We publiceerden die resultaten in 2022 in PNAS. De les was duidelijk: wat een embryo uitstuurt, weerspiegelt hoe gezond het is.

Van de koe naar de kliniek

Daarna trokken we naar de ivf-afdeling van het UZ Gent. Daar brengt elk embryo zijn laatste dagen buiten het lichaam van zijn moeder door in een druppel van ongeveer 20 microliter, minder dan een halve druppel water. Zodra het embryo is teruggeplaatst of ingevroren, belandt die druppel normaal in de vuilnisbak. Wij bewaarden hem.

Van kweekschaal tot blastocyst. (A) In het ivf-labo groeit elk embryo in een eigen druppel kweekvocht. (B tot D) Typische stadia, van bovenaf bekeken in het kleine kweekputje van het embryo: van enkele cellen tot een dicht bolletje cellen. (E) Op dag 5 is het een blastocyst geworden, een hol balletje waarvan de binnenste celmassa de baby wordt en de buitenste laag de placenta. Illustratie (A): Krishna Chaitanya Pavani. Foto’s (B tot E): afdeling Reproductieve Geneeskunde, UZ Gent.

Tot nu toe moesten studies bij mensen het vocht van veel embryo’s samenvoegen om een bruikbaar signaal te krijgen. Zo kon je een boodschap onmogelijk koppelen aan één embryo en de afloop ervan. We verfijnden onze methode tot we de blaasjes uit één enkele druppel konden halen, en bevestigden met verschillende onafhankelijke technieken dat het echte blaasjes waren, met de microRNA’s erin verpakt.

Toen volgde de echte test. In de druppels van 106 embryo’s maten we drie microRNA’s die we uit ons werk bij koeien hadden geselecteerd, en we koppelden elk resultaat aan de zwangerschapstest van de vrouw die dat embryo ontving. Om onszelf scherp te houden, gebeurden de labometingen zonder dat we wisten wat het uiteindelijke lot was van het embryo.

Vijf op zes in plaats van twee op drie

Twee van de drie boodschappen hingen duidelijk samen met innesteling. Hun echte kracht bleek toen we ze combineerden met de klassieke blik door de microscoop. Bij embryo’s die er goed uitzagen, voorspelde het uiterlijk alleen in ongeveer twee op de drie gevallen correct een zwangerschap. Met slechts één van die boodschappen erbij werd dat vijf op zes.

Ook bij embryo’s die er maar middelmatig uitzagen, hielpen de boodschappen. Daar steeg het aandeel correcte voorspellingen van ongeveer de helft naar bijna drie op vier. Met andere woorden: sommige embryo’s die de schoonheidswedstrijd niet winnen, hebben misschien toch heel wat te bieden.

Een gesprek met de baarmoeder

Een embryo stuurt zijn boodschappen niet zomaar de ruimte in. Innesteling is een dialoog met het baarmoederslijmvlies. Toen we in het labo cellen uit dat slijmvlies blootstelden aan diezelfde boodschap, namen ze die op en begonnen ze meer te bewegen, alsof ze plaats maakten voor een nieuwe bewoner. Blokkeerden we de boodschap, dan vertraagden ze. Die resultaten zijn nog pril en verkennend, maar ze wijzen erop dat de boodschappen van een embryo mogelijk helpen om zijn toekomstige thuis voor te bereiden.

Wat nu?

Laat ons duidelijk zijn: dit is nog geen test die je bij je fertiliteitscentrum kunt aanvragen. De voorspellingen zijn beter, niet perfect, en grotere studies in andere ziekenhuizen moeten ze bevestigen. De test zal ook niet zorgen voor meer embryo’s of meer zwangerschappen per eicelpunctie. Wat hij wel kan, is helpen om meteen het juiste embryo te kiezen, zodat koppels sneller zwanger worden, met minder mislukte terugplaatsingen, minder wachten en minder verdriet. En omdat enkel vocht wordt gebruikt dat anders zou worden weggegooid, wordt het embryo zelf nooit aangeraakt.

Samen met collega’s van de Universiteit Gent en het UZ Gent hebben we een octrooiaanvraag ingediend en werken we aan een eenvoudige test die elk ivf-labo zou kunnen gebruiken. Wat begon bij koeienembryo’s, staat nu een stap dichter bij patiënten.

Elk embryo heeft ons iets te vertellen. Wij leren nu pas om echt te luisteren.

Delen:

Muizen die eerder met een spoelworm werden geïnfecteerd, reageren minder heftig op een gevaarlijk griepvirus. Wat kunnen we daaruit leren?

Van een eenvoudig prikje tot een heuse operatie: doneren kan op meer manieren dan je denkt. Maar wat kan je eigenlijk allemaal afstaan, en hoe gaat dat in zijn werk?

Een doktersafspraak inplannen, je medisch dossier inkijken, of die onverklaarbare hoestsymptomen eens opzoeken: we beheren onze eigen gezondheidszorg steeds meer online. Toch als je daar de middelen, digitale en taalvaardigheden toe hebt. Want wat als die digitalisering net een muur vormt tussen jou en je hulpverlener?

De boevengildes zitten nooit stil, maar de mensen die jacht op hen maken gelukkig ook niet. De forensische wetenschap maakt overuren en komt onder meer met celisolerende lasers, eiwitidentificatie en de bestudering van genen die pas na de dood actief worden. Zo komen verkrachters en moordenaars steeds vaker van een koude kermis thuis.

In een bloedstaal zitten miljoenen cellen, elk met hun eigen kenmerken en functie. Door met behulp van licht al die cellen één voor één te analyseren, kunnen we patronen ontdekken die artsen helpen om ziektes sneller en beter te herkennen.

Ben jij altijd rond dezelfde periode verkouden, of heb je vooral last van je neus na het maaien van je gazon? Christine Breynaert, allergoloog aan KU Leuven, legt uit hoe je het verschil kan herkennen tussen een verkoudheid en een allergie.

Dit is een artikel van: Universiteit van Vlaanderen

Sinds 12 augustus is de samenstelling van je beker afhaalkoffie veranderd. Sinds die dag trad namelijk een Europees verbod op pfas in voedselverpakkingen in werking voor afhaalbakjes, koffiebekers en andere materialen die met voedsel in contact komen.

Volgens het Departement Zorg heeft een besmetting met het westnijlvirus in Vlaanderen het leven gekost aan twee mensen. Het gaat om personen die behoorden tot een risicogroep voor een ernstig ziekteverloop. Wat moet u weten over deze door muggen overgedragen ziekte?

Dit is een artikel van: Scientific American

Onderzoekers van de TU Delft bootsen de unieke verbinding tussen botten en pezen in het menselijk lichaam nauwkeurig na.

En blijf op de hoogte van de laatste inzichten in wetenschap en technologie.

Nieuwsbrieven