De Nederlandse toeslagenaffaire, waarbij duizenden ouders onterecht werden beschuldigd van fraude, bereikt zelfs België. Wat is de impact en hoe kunnen we iets soortgelijks in België voorkomen?
Tussen 2004 en 2021 werden duizenden ouders in Nederland onterecht beschuldigd van fraude met de zogenoemde kinderopvangtoeslag. Vaak op basis van hun dubbele nationaliteit of buitenlandse achternaam, maar soms ook vanwege kleine foutjes of onregelmatigheden in hun dossier. Het gevolg was jarenlange terugvorderingen, van soms meer dan 100.000 Euro. Maar bovendien ook boetes en verscherpt toezicht door allerlei overheden. Men had immers al (onterecht) het label ‘vermoedde fraudeur’ gekregen.
In 2021 de barstte de bom. Door onthullingen van journalisten en parlementariërs was het machtsmisbruik van de Nederlandse overheid niet langer te verbergen en is de regering Rutte III gevallen. Met veel bombarie werd een grootschalig herstelproces opgezet, met een geschat kostenplaatje van maar liefst 11,5 miljard Euro.
Maar dit herstelproces bleek voor ouders slechts het begin te zijn van een nieuwe bureaucratische nachtmerrie. Door een wirwar van organisatorische uitdagingen, regelingen, complexe (of niet terug te vinden) dossiers, terughoudende ambtenaren, en geschillen tussen gedupeerde en overheid zal het herstelproces voor veel mensen jaren duren. Zo schatte de Nederlandse Raad van State recent dat op het huidige tempo de afhandeling nog 18 jaar kan duren.
Gedupeerden blijven zich in de tussentijd gevangen voelen, regelmatig met ernstige gevolgen voor hun mentale gezondheid.
Unieke samenloop van omstandigheden, of teken aan de wand voor de vaak verstikkende manier waarop overheden hun fouten oplossen? Onze onderzoeksresultaten op basis van interviews met toeslagenouders suggereren helaas het laatste. Het resultaat: geen herstel, maar opnieuw slachtoffer.
Gedupeerde toeslagenouders in België (en andere landen)
De gevolgen waren van de toeslagenaffaire zijn immens en strekken zich tot ver buiten Nederland. Door schulden moesten mensen hun huis uit en soms dreigde zelfs uithuisplaatsing van de kinderen. Onder die omstandigheden besloot een deel van de gedupeerden het juk van de Nederlandse autoriteiten te ontvluchten door naar het buitenland te vertrekken. Eén interviewrespondent wou niks meer met het Nederlandse toeslagensysteem en de Belastingdienst te maken hebben, uit angst voor nieuwe invorderingen. Een ander vluchtte omdat autoriteiten dreigden haar kind uit huis te plaatsen. Hierdoor zijn ook landen als België en Duitsland betrokken geraakt bij het schandaal. Per 2026 hebben meer dan 1650 gezinnen verspreid over 45 landen zich aangemeld als slachtoffer.
Staatsvluchteling is dan ook de term die mijn interviewrespondenten gebruiken voor de honderden gedupeerden die naar het buitenland gevlucht zijn, waaronder België en Duitsland. Helaas wordt de bureaucratische nachtmerrie van het herstelproces nog complexer zodra men een landsgrens oversteekt.
Dat zit zo. Hoewel voor ouders in het buitenland het zogenaamde Ondersteuning Team Buitenland is opgericht, heeft deze organisatie veel minder slagkracht dan de gemeentes die gedupeerden in Nederland ondersteunen. Hierdoor worden de toeslagenouders buiten Nederland opnieuw achtergesteld. Zo kunnen toeslagenouders in Nederland hun schulden via de gemeente bevriezen – de zogenoemde pauzeknop. Dit lukt toeslagenouders buiten Nederland (waaronder België) niet, terwijl ze tegelijk vaak onder verscherpt toezicht staan van lokale schuldeisers. Nederlandse toeslagenouders komen in aanmerking voor uitgebreide steun voor essentiële levensbehoeftes, zoals een fiets of een koelkast. Bij gedupeerden in het buitenland bestaat een soortgelijke regeling, maar met een limiet van 5000 per jaar per gedupeerde. Een limiet die snel gehaald wordt bij ernstig gedupeerden.
Dit zijn slechts twee van de vele voorbeelden van de ongelijke behandeling waarmee de gedupeerden die Nederland zijn ontvlucht te maken krijgen. Het resultaat is dat de toeslagenouder in het buitenland zich in driedubbel administratief niemandsland bevindt. Administratief gevangen door de onterechte fraudebeschuldiging en bijbehorende invorderingen. Administratief gevangen door een herstelproces dat in zijn algemeenheid vastloopt en jaren zal duren. En administratief gevangen omdat ze zich in het buitenland bevinden, soms maar een paar kilometer over de grens.
Ons onderzoek suggereert dat het resultaat van dit alles tezamen voor zowel ouders in Nederland als ouders in het buitenland niet mals is. We vinden sterke aanwijzingen voor langdurige chronische stress, langdurige gevoelens van onzekerheid, gevoelens van machteloosheid en gevoelens van hopeloosheid. Ook nu de Nederlandse overheid is begonnen met herstel. En ondanks het label ‘herstelproces’ kan de psychologische impact door vastlopende aanvragen nog jaren aanhouden.
Wat kunnen we in België leren van de Nederlandse toeslagenaffaire?
Ook Belgische overheden kunnen lessen trekken uit de manier waarop toeslagenouders vast blijven zitten. Want hoewel de Belgische staat gelukkig nog geen directe equivalent van de toeslagenaffaire heeft, zijn er ook hier genoeg procedures die vastlopen. En op basis van ons onderzoek valt ook hier een aanzienlijke en soms onnodige psychologische impact te verwachten.
Redelijk bekend zijn de lange wachtlijsten voor sociale huisvesting, ook voor mensen in precaire omstandigheden.
Maar denk ook aan de vastlopende werkeloosheidsuitkeringen tijdens Covid-19, waardoor sommige mensen maanden zonder inkomen kwamen te zitten.
En zelfs een context als ondersteuning na de aanslagen van Brussel Zaventem en Maalbeek, waarbij een privaat-publiek vangnet van verzekeraars en overheden vastliep, vaak door een terughoudende reactie van de verzekeraar.
Hoe voorkomen we dan Nederlandse toestanden? Het begin klinkt simpel, maar is makkelijker gezegd dan gedaan. Politici, beleidsmakers en managers moeten zich kunnen inleven in de impact van jarenlange gevechten tegen de overheid en het belang van kordaat en respectvol overheidshandelen meenemen in hun ontwerp van (herstel)procedures.
Verder is veel mogelijk met de juiste ontwerpkeuzes en prioritering. Een greep uit de mogelijke opties. Verlaag entreebarrières voor procedures door bijvoorbeeld te voorkomen dat mensen bij meerdere loketten (bijvoorbeeld een Vlaamse en een Federale) moeten zijn voor een kwestie. Voorzie in makkelijk aan te vragen boetes bij laattijdige beslissingen van een overheid, of voorzie in toekenningen die automatisch verlopen als een beslistermijn overschreden wordt.
Train ambtenaren in een menselijke en rechtvaardige afhandeling van afspraken en aanvragen, en koppel dit aan afdoende handelingsruimte voor diezelfde ambtenaren. Train ambtenaren om fatsoenlijk en geduldig om te gaan met de woede die vaak (begrijpelijk) onder burgers leeft, en voorkom daarmee dat het vertrouwen tussen beide partijen verder afbrokkelt.
Maar bovenal: wees op tijd met het invoeren van deze maatregelen, want als mensen al jaren in administratief niemandsland gevangen is het eigenlijk al te laat. Versnellen is dan slechts nog een druppel op een gloeiende plaat.
Niet iedere maatregel werkt voor iedere context, en meestal zal een combinatie van opties nodig zijn. Maar hopelijk kunnen we met waakzaamheid vanuit de overheid zelf het oneindige gevecht tegen de Staat voorkomen.
Bronnen
Algemene Rekenkamer (2025), Bij 3 ministeries ernstige problemen in uitvoering van rijksbeleid, beschikbaar op: https://www.rekenkamer.nl/actueel/nieuws/2025/05/21/bij-3-ministeries-ernstige-problemen-in-uitvoering-van-rijksbeleid
Raad van State (2026), Uitspraak 202504470/1/A2, ECLI:NL:RVS:2026:3192, beschikbaar op: https://www.raadvanstate.nl/uitspraken/@158586/202504470-1-a2/
Eerste Kamer (2026), Aanbieding Voortgangsrapportage heersteloperatie toeslagen over de periode september - december 2025, beschikbaar op: https://www.eerstekamer.nl/brief_in/20260212/voortgangsrapportage/f=/vmv0ilmvjdei.pdf
Vlaamse Ombudsman (2026), Jaarverslag 2025, beschikbaar op: https://publicaties.vlaanderen.be/view-file/83397
Grommen (2021), Werklozen moeten in coronatijden soms maanden wachten op uitkering: "In totaal meer dan 1.000 keer gebeld", beschikbaar op: https://www.vrt.be/vrtnws/nl/2021/02/10/werklozen-moeten-soms-maanden-wachten-op-uitkering/
De Vries (2019), Terreurslachtoffers in Brussel lopen stuk op de kleine lettertjes van de verzekering, beschikbaar op: https://www.trouw.nl/nieuws/terreurslachtoffers-in-brussel-lopen-stuk-op-de-kleine-lettertjes-van-de-verzekering~b1fac551/
Schrijf je in op onze nieuwsbrief
En blijf op de hoogte van de laatste inzichten in wetenschap en technologie.