Sinds enkele jaren breng ik mijn vakantie door aan de Atlantische kust, in de Gironde. Telkens als ik de oceaan terugzie, voel ik een intense ontroering. Naarmate de dagen verstrijken, vervaagt dat gevoel. Tot de laatste vakantiedag. Aan de vooravond van mijn vertrek lijk ik dit overweldigende schouwspel het meest te waarderen, wetende dat ik er bijna een jaar lang niet van zal kunnen genieten.
Moet ik dan, zoals de stoïcijnen in de oudheid al adviseerden, proberen elke dag te leven alsof het mijn laatste is? Om elk moment in deze prachtige landschappen ten volle te beleven? Het is in elk geval een veelgehoord advies in de wereld van persoonlijke ontwikkeling. Maar het is ook een advies met twee kanten.
‘Laatste keren’ zorgen inderdaad vaak voor een intensere beleving. Maar ze roepen lang niet altijd alleen aangename gevoelens op. De Franse filosofe Sophie Galabru wijdde onlangs een heel boek aan deze kwestie en nuanceert dit mooi. In een van haar slotzinnen schrijft ze:
“De koortsachtige drang om beter te leven dan anderen, intenser te bestaan dan het vorige moment, sterker en vaker te genieten, leidt slechts tot een jaloerse opeenstapeling van kostbare ervaringen die broos zijn en voortdurend volledig verloren dreigen te gaan.”
Galabru stelt daarbij het idee ter discussie dat we onze ervaringen kunstmatig zouden moeten intensiveren. In plaats daarvan roept ze op tot een voortdurend hernieuwde blik op het leven, gedragen door nieuwsgierigheid. Je moet je blijven verwonderen, zoals bij een eerste keer.
Een paradoxaal effect
Het idee van ‘laatste keren’ en de emoties die ze oproepen, is ook uitgebreid onderzocht in de psychologie. Een van de belangrijkste onderzoekers op dit terrein is Laura Carstensen, hoogleraar aan Stanford University in de Verenigde Staten. Zij richtte er het Centrum voor Levensduuronderzoek op en leidt het nog steeds.
Haar werk vertrekt van een opvallende vaststelling: als we ouder worden, ontwikkelt zich een positiviteitsbias. Ouderen ervaren gemiddeld vaker aangename emoties dan jongeren. Carstensen ontwikkelde de socio-emotionele selectiviteitstheorie om dat te verklaren. Wanneer je beseft dat je nog maar beperkte tijd te leven hebt, ben je geneigd om vooral betekenisvolle en bevredigende ervaringen na te streven.
Maar de psychologe waarschuwt dat dit bewustzijn ook een keerzijde heeft. Het brengt vaak gevoelens van nostalgie en verdriet met zich mee over de onvermijdelijke verliezen in het leven. Daardoor kan je stemming somberder worden.
Het bijzondere gevoel dat je bij ‘laatste keren’ ervaart, is paradoxaal: het kan vreugde en verdriet tegelijk oproepen, emoties met een tegengestelde lading. Carstensen noemt dit poignancy, een combinatie van plezier en beklemming die ontstaat bij het besef dat iets ten einde loopt. Zo’n gemengd gevoel kan je tijdens je hele leven ervaren, maar het komt vaker voor naarmate je ouder wordt.
Vooruitkijken
Om dit te onderzoeken, hanteerden Carstensen en haar team een vrij eenvoudige aanpak. In één studie vroegen ze studenten zich een plek voor te stellen die voor hen bijzonder waardevol en betekenisvol was. Sommige studenten moesten zich voorstellen dat ze die plek voor de allerlaatste keer bezochten. In een andere studie lieten ze zich inspireren door natuurlijke ‘laatste keren’, zoals een diploma-uitreiking. Deelnemers moesten zich ofwel concentreren op wat ze achterlieten, ofwel op hun toekomstige leven.
Het besef dat iets misschien voor de laatste keer gebeurt, terwijl je iets plezierigs beleeft, verhoogt de waardering voor het moment
De resultaten tonen aan dat het gevoel van poignancy vooral voorkomt in situaties met een betekenisvol einde. Met andere woorden: het besef dat iets misschien voor de laatste keer gebeurt, terwijl je iets plezierigs beleeft, verhoogt de waardering voor het moment. Tegelijkertijd roept het ook een golf van nostalgie op die die vreugde wat doet verbleken.
In plaats van de makkelijke tips uit de wereld van persoonlijke ontwikkeling, geef ik de voorkeur aan de wijsheid van Galabru. Zij roept op tot volledige aandacht voor het moment:
“Er zijn in het hier en nu, juist omdat ik graag leef, en niet uit angst het leven te verliezen.”
Schrijf je in op onze nieuwsbrief
En blijf op de hoogte van de laatste inzichten in wetenschap en technologie.