Saxofoon-robot geeft iedere speler het perfecte mondstuk

.

Delen:

Met zijn unieke klank veroverde de saxofoon de muziekwereld. Het geesteskind van Belgisch uitvinder Adolphe Sax vond nu ook zijn weg naar het laboratorium. Mijn promotor Joris Dirckx en ikzelf onderzochten hoe de vorm van mondstukken de klank en manier van spelen beïnvloedt. We bouwden hiervoor een saxofoon-robot. Via computersturing speelt die de noten op het instrument automatisch, waarbij de robot de blaasdruk en de kracht van de lip systematisch varieert. Zo konden we de eigenschappen van saxofoon-mondstukken beschrijven met objectieve parameters.

Tot nu toe is het ontwerp van mondstukken vrijwel volledig gebaseerd op trial-en (vooral veel)-error, en op de jarenlange ervaring van vakmensen. Op dit mondstuk zit een riet. De lip van de muzikant drukt het riet aan tot er een smalle spleet ontstaat. De lucht die de muzikant doorheen die spleet blaast, zet het riet vervolgens aan het trillen, wat de bron is van de geluidsenergie. De klank van het instrument is het resultaat van een uiterst ingewikkelde combinatie van mechanische eigenschappen van het riet en hydrodynamische en akoestische eigenschappen van het mondstuk.

.

Door de nieuwste evoluties in 3D-printing kunnen we geheel nieuwe ontwerpen maken. Maar het wetenschappelijk inzicht ontbreekt om efficiënt op zoek te gaan naar de beste vorm.

Hoe trilt het riet nu?

Met behulp van heel nauwkeurige camera’s brachten we de drie-dimensionale bewegingen van het riet in kaart: blijkt dat het riet niet alleen op-en-neer beweegt, maar tijdens zijn beweging ook doorbuigt in dwarse richting. Op het moment dat het riet de randen van het mondstuk raakt, buigt het midden zelfs door tot onder het niveau van de rand.

Dit doorbuigen kan heel grote terugbots-krachten doen ontstaan, waardoor de beweging van het riet heel plots van zin verandert. Hierdoor is de beweging erg hoekig. In wetenschappelijke termen zegt men dat de beweging niet-sinusoïdaal is (zoals vb. bij een braaf bewegende slinger), maar dat ze veel harmonischen bevat. Deze harmonischen in de beweging van het riet zijn van cruciaal belang voor de klank die de luisteraar hoort.

Het mondstuk

Niet alleen de mechanische eigenschappen bepalen de beweging van het riet, maar ook de luchtstroom in het mondstuk. De meetopstelling maakt het mogelijk zowel de luchtstroom als de blaasdruk te meten, en de effecten te onderzoeken van de positie van de lip en de kracht van de lip.

Testen op verschillende soorten mondstukken tonen dat de vorm van het mondstuk een erg bepalende rol heeft op de combinatie van krachten en drukken waarmee noten kunnen gespeeld worden. Het gebied waarin het mondstuk betrouwbaar werkt, noemden we het “speelbaarheidsbereik”.

We wisten objectieve parameters te bepalen om dit gebied te beschrijven. Tot nu toe specificeren de fabrikanten hun mondstukken met subjectieve termen zoals “open”, “breed geluid” , “lage weerstand”, “makkelijk aanspreekbaar”. De nieuwe metingen laten nu toe om getallen te plakken op een aantal van deze eigenschappen.

Een volgende stap is om deze getallen te linken aan de vormeigenschappen van de mondstukken, en zo voor het eerst een automatisch ontwerpproces te realiseren dat gewenste speeleigenschappen optimaliseert. Dit kunnen nieuwe geluidseigenschappen zijn voor de professionele speler, maar ook makkelijkere speelbaarheid voor de beginner die daardoor het instrument veel sneller onder de knie krijgt.

Geluidsgolven zien

Een lastige noot om te kraken blijft hoe we de luchtstroom binnen in het mondstuk meten, want de minste verstoring verandert de klank -en speeleigenschappen. Hierdoor is het vrijwel onmogelijk om druk of luchtsnelheid in de mondstukken te meten met traditionele methoden zoals meetnaalden.

We ontwikkelen hiervoor optische technieken die met behulp van holografie de drukverdeling meten op basis van dichtheidsveranderingen in de aanwezige lucht. We gebruiken ook drukgevoelige fluorescerende verf, waarvan de fluorescentie varieert samen met de druk van de geluidsgolven in het mondstuk. Zo kunnen we de geluidsgolven in het mondstuk effectief waarnemen.

De Belgische connectie

Alle niet-elektrische muziekinstrumenten zijn het product van vele honderden jaren evolutie, met wortels die teruggaan tot Grieks-Romeinse en zelfs Egyptische geschiedenis. Alle instrumenten, behalve één: de saxofoon, product van één enkele visionaire ontwerper: de Belgische uitvinder Adolphe Sax.

Toen Sax zijn instrument ontwierp, had hij verschillende doelen voor ogen: het moest het speelcomfort geven van een rietinstrument (zoals een klarinet), maar even luid zijn als een koperinstrument (zoals een trompet). Het moest makkelijk bespeelbaar zijn, én bovendien kunnen weerstaan aan barre weersomstandigheden als het werd gebruikt in een militaire marcheband, iets wat in de tijd van Sax nogal eens nodig was. Sax sloeg in het hele opzet, en het succes van zijn instrument was zó groot dat zijn concurrenten zelfs een bomaanslag op zijn leven organiseerden!

Zonder het zelf te beseffen creërde Sax een instrument dat door de combinatie van een riet en een mondstuk met een metalen lichaam, nieuwe klankmogelijkheden gaf die door geen enkel ander blaasinstrument geëvenaard worden. De luidheid van het instrument maakte het tot de ideale keuze voor de dansorkesten in de eerste helft van de 20ˢᵗᵉ eeuw. Zo vond de saxofoon zijn weg van het klassieke symfonische orkest naar de bigbands van de danszaal, en groeide het instrument uit van het icoon van de Jazz tot ingrediënt van hedendaagse de pop- en rockmuziek.

Het is passend dat België een belangrijke rol speelt in het hedendaagse onderzoek en de ontwikkeling van de saxofoon. Door de parameters van saxofoonriet en mondstuk op een objectieve manier te bestuderen, zetten we als Belgische onderzoekers de traditie van innovatie voort die Adolphe Sax begonnen is.

Enis Ukshini dingt mee naar de Vlaamse PhD Cup 2023. Ontdek meer over dit onderzoek op www.phdcup.be.

Delen:

Dit is een artikel van:

Vlaamse PhD Cup

Tussen verbazingwekkende demo’s met robots en de realiteit gaapt een enorme kloof. Kunnen en moeten we die dichten? En kan Europa opboksen tegen Amerikaanse en Chinese concurrentie?

Gaat jouw gsm-kabel ook élke keer kapot… op exact dezelfde plek? Materiaalingenieur Wim Deferme van UHasselt werkt aan een oplossing die dit probleem voorgoed kan oplossen.

Dit is een artikel van: Universiteit van Vlaanderen

Stikstof in jouw urine kan vieze geurtjes in de riolering bestrijden. Iris De Corte, doctoraatsstudente aan de Universiteit Antwerpen, onderzoekt hoe deze stikstof op een efficiënte manier kan worden gedoseerd om zoveel mogelijk geuroverlast te vermijden.

‘Licht het op, laadt het op, werkt het op stroom? Dan moet je recupellen!’ De campagnes van Recupel zijn niet zo memorabel als die met de plastic kip in de pmd-zak, maar ze blijven toch hangen. Jammer genoeg is recupellen niet de laatste stap naar een circulaire economie, maar de eerste. In het KU Leuven Instituut voor Duurzame Metalen en Mineralen werken ze aan de vervolgstappen – met robots.

Wanneer een motor van een drone uitvalt, vertellen zijn sensoren niet meteen wat er mis is. Door hun metingen te combineren met wat we al weten over hoe de drone zich hoort te gedragen, kunnen we ontdekken wat er veranderd is en op tijd bijsturen. 

Van de bosbranden die deze zomer Europa teisterden tot elektrische wagens die moeilijker te blussen vallen: er komen nieuwe uitdagingen af op onze brandweerkorpsen. Technologieën die gaan van robots en drones tot satellietbeelden en voorspellende modellen helpen om branden beter te blussen, en soms ook te voorkomen.

Vanaf dinsdag 20 oktober tot 7 november kan je in de Nekkerhal in Mechelen zelf beleven welke innovatieve oplossingen wetenschap en technologie vandaag voor jou in petto hebben. Flanders Next is de naam van de expo die de blikvanger is van het FTI festival. Een maand lang staat ook in andere steden Vlaamse innovatie centraal. Eos vroeg aan minister-president Matthias Diependaele wanneer het technologiefesival voor hem geslaagd is.

Robotica-expert Abeje Mersha bouwt een vloot innovatieve drones voor civiele doeleinden, die zelfs levens kunnen redden.

Een nieuw geneesmiddel op de markt brengen kan snel twintig jaar duren en de chemicus speelt daarin een cruciale rol. Artificiële intelligentie is de gedroomde assistent om dat proces te versnellen. Maar ook een AI-assistent moet eerst naar de virtuele schoolbanken om die belofte waar te maken.

Dit is een artikel van: Vlaamse PhD Cup

En blijf op de hoogte van de laatste inzichten in wetenschap en technologie.

Nieuwsbrieven