Waarom dokters zelden sorry zeggen

Vasa previa betekent letterlijk ‘voorliggende vaten’: het is een zwangerschapscomplicatie waarbij een of meerdere bloedvaten van de baby voor het geboortekanaal liggen, onder de baby dus. Wanneer de vliezen breken of de baarmoedermond ontsluit voor de geboorte, kunnen deze bloedvaten scheuren en kan de baby doodbloeden. Gelukkig kan de diagnose halverwege de zwangerschap gesteld worden met een echografie, zodat men maatregelen kan treffen. Enkele jaren geleden vergat een gynaecologe vasa previa in het medisch dossier van een zwangere vrouw te vermelden en liet ze ook na haar goed te informeren. Op de dag dat de zwangere naar het ziekenhuis kwam in volle arbeid, had haar arts een vrije dag en besloot de vroedvrouw de vliezen te breken. De baby bloedde dood. Door een zware medische fout. De ontredderde ouders vroegen om uitleg aan het ziekenhuis en aan de gynaecologe. De arts zweeg, werd enkel op de vingers getikt en liet na zich te verontschuldigen bij de ouders. Het ligt de ouders nog steeds zwaar op de maag.

Bij een medische fout zijn oprechte verontschuldigingen, eerlijkheid en transparantie over wat er precies misliep en waarom, helend voor zowel het slachtoffer als de zorgverlener. Dat bevestigt onderzoek. Informatie en welgemeende excuses helpen de getroffen familie om te vergeven en verminderen tegelijk het schuld- en schaamtegevoel van de zorgverlener. Patiënten en families die schade hebben opgelopen door een medische fout en hiervoor geen verontschuldiging krijgen noch oprechtheid ervaren, zetten vaker juridische stappen. Dat is precies waar de zorgverlener bang voor is. Sorry zeggen voelt aan als een schuldbekentenis. Er zijn ziekenhuizen, adviseurs en advocaten die de falende arts afraden om excuses aan te bieden. Daarnaast bestaat de vrees dat verontschuldigingen een invloed kunnen hebben op de beroepsaansprakelijkheidsverzekering. Het krampachtig zwijgen maakt het menselijke leed voor beide partijen echter groter, want ook de zorgverlener die in de fout ging, ligt daar wakker van. Hoe geraken we uit zo’n impasse?

Er bestaat een brede consensus dat het melden van ongewenste gebeurtenissen en het aanbieden van excuses aan getroffen patiënten en families ethisch de juiste koers is, ongeacht of dit de kans op een rechtszaak vergroot of verkleint. Om de kloof tussen de ethische norm tot openheid en de juridische neiging tot stilte te overbruggen, hebben sommige landen een verontschuldigingswetgeving ingevoerd. Het komt erop neer dat verontschuldigingen niet als bewijs van aansprakelijkheid in de rechtbank mogen worden gebruikt. Zo’n wet bestaat bijvoorbeeld in Canada, specifiek voor medische fouten. Deze wet stelt bovendien dat sorry zeggen in geval van een medische fout de dekking van de beroepsaansprakelijkheidsverzekering niet mag beïnvloeden.

België heeft geen verontschuldigingswetgeving voor medische fouten. Een arts die sorry zegt voor een medische fout wordt niet automatisch aansprakelijk gesteld als het tot een rechtszaak komt. Het verband tussen fout en schade wordt, los van de excuses van de arts, steeds onderzocht. Patiënten hebben, volgens de Wet op de Patiëntenrechten, ook recht op informatie over wat er misliep. Excuses vormen best een onderdeel van een open gesprek over de gebeurtenissen. Dit noemt men open disclosure. Op Vlaams niveau werd hiervoor een raamwerk uitgewerkt door ziekenhuizen, patiëntenverenigingen en de verzekeringssector. De tekst met alle do’s-and-don’ts kan je downloaden op de website van het Vlaams Patiëntenplatform. Zorgverleners vinden er ook een houvast voor praktisch gebruik. Missen is menselijk, ook voor artsen. Wel is het cruciaal om het leed als gevolg van een medisch incident te erkennen, met de slachtoffers in gesprek te gaan, een spijtbetuiging uit te drukken en excuses aan te bieden.