Belgische bodem kan nu door iedereen doorgrond worden

Foto: Jozef (Seppe) Deckers en Karen Vancampenhout bij een zwart-witte Podzol in het Geo-Instituut van de KU Leuven. Credit: Rob Stevens

Een 'lelijke bruine klodder'. Dat beeld hebben we van het modderige, ondefinieerbare spul onder onze voeten. Maar niets is minder waar. Enthousiaste bodemexperts van de KU Leuven willen bodems van hun saaie imago strippen en hun fascinerende ware aard onthullen. Dat doen ze door een uniek arsenaal aan “bodemmonolieten” beschikbaar te maken voor iedereen.

Deze indrukwekkende dwarsdoorsneden van 120 bodems, grotendeels uit België en waarvan een deel als permanente lening van het World Soil Museum, ISRIC, Universiteit Wageningen, zijn onlangs aan het publiek voorgesteld, samen met de ‘digitale tweeling’ die ons bodemerfgoed nog dichter naar de mensen brengt. ‘Je kan de bodemmonolietencollectie zien als een laagdrempelige, geïllustreerde gids voor het brede publiek. Vergelijk het met een planten-, dieren- of fossielengids’, verduidelijkt professor emeritus en curator Jozef (Seppe) Deckers.

Verstopt onder de grond

‘Bodems zijn helemaal niet saai of ingewikkeld. De onderkant van het ecosysteem is even spectaculair als de bovenkant, voor wie er oog voor heeft’, zegt medecurator professor Karen Vancampenhout die op een queeste is om de bodem uit de schaduw te halen.

Maar wat is de bodem eigenlijk? Dat is de laag boven de geologie. Onder inwerking van klimaat, leven, reliëf en tijd wordt hard gesteente ‘losgeweekt’ en ontstaat een levensvatbare ‘ondergrond’, een microkosmos vol leven waarin de biosfeer zich verankert. In de eerste meters onder de oppervlakte ontwikkelen zich verschillende lagen, horizonten genoemd, die sterk uiteenlopen qua kleur en textuur.

Maar dat zie je alleen in een verticaal profiel, dus als je een put graaft, want de geheimen van de bodem zitten verstopt onder de grond. ‘En wat je niet ziet, bestaat niet’, zegt Vancampenhout. De collectie brengt daar verandering in. ‘Dankzij het digitale portaal kan iedereen nu door de profielen grasduinen. Zelfs een kind zal de grote verscheidenheid waarderen.’

Pandaberen

De baby’s moeten ook namen hebben. Want ‘onbenoemd is onbemind’, gaat Deckers verder. Daar houdt het vak van de bodemclassificatie zich mee bezig. ‘De collectie staat toe de enorme variëteit van onze bodem te doorgronden en de namen leren kennen. Het idee is dat mensen bodemnamen gebruiken in hun dagdagelijkse leven zoals ze ook over pandaberen spreken als het over dieren gaat.’

Karen Vancampenhout en de Queen of the Campine, de Podzol in Landschap De Liereman bij Turnhout. Foto door Seppe Deckers.

Zo is de zwart-witte Podzol een van de meest herkenbare bodems. De ‘Queen of the Campine’ bij Turnhout is dan ook de lievelingsbodem van Vancampenhout. ‘Het zand is er extreem arm, waardoor er bodems ontstaan met frappante schakeringen van pikzwart, spierwit, roestrood en strogeel. Een monoliet van dit spectaculaire profiel is al uitgebreid in de media aan bod gekomen. Er is zelfs een gedicht aan gewijd!’

Collectief geheugen

Deckers wijst ons erop dat het is geen toeval is dat de bodemmonolietencollectie in Leuven is opgebouwd. ‘België heeft de meest gedetailleerde bodemkaart ter wereld. Ons land heeft een onuitwisbaar stempel gedrukt op het wereldbodemgebeuren, vooral na de Tweede Wereldoorlog toen de FAO (de Voedsel- en Landbouworganisatie van de Verenigde Naties, red.) wou uitzoeken hoeveel voedsel de aarde kon produceren. Vele topkarteerders die onder andere in de tropen actief waren en de allereerste kaarten maakten, kwamen uit België.’

De collectie van bodemmonolieten heeft ook nog een ander doel. ‘Bodems wereldwijd verdwijnen als sneeuw voor de zon door bodemdegradatie. Het is van uiterst belang dat we bodems koesteren en beschermen voor de toekomstige generaties. De bodemmonolieten zijn referentiebakens, een collectief geheugen van hoe het bodemlandschap van de wereld er ooit uitzag.’ We mogen ons gelukkig prijzen dat de passie voor bodem nu sterker is dan ooit.

Het moderne leven lijkt ver verwijderd van de bodem. Maar wie toch nog twijfelt over het belang van de bodem voor de mensheid, denkt best eens na over de naam die onze voorouders aan onze planeet gaven.