Klimaatverandering is een feit! Evolutie schiet te hulp

Heb je dit verhaal gehoord over een witte nachtvlindersoort, de pepermot, die zich tijdens de industriële revolutie aanpaste aan donkere achtergronden veroorzaakt door fabrieksuitlaatgassen? Korstmossen op de bomen waarop de motten zouden rusten, werden gedood door vervuiling, waardoor alleen de donkere boomschors overbleef. Geleidelijk aan veranderden de vleugelkleuren van de mot gedurende verschillende generaties van wit naar zwart, als gevolg van natuurlijke selectie, omdat ze minder opvielen op de donkere oppervlakken, predatie ontweken en zich meer voortplantten. Nachtvlinders van de aanvankelijk zeldzamere donkere vorm waren moeilijker te herkennen door roofvogels op de donkere schors en gebouwen in de steden, en overleefden beter dan de aanvankelijk veel voorkomende witgekleurde varianten. De nakomelingen van deze donkere overlevenden overtroffen vervolgens steeds meer de lichtere varianten totdat de laatsten een zeldzaamheid werden.  Omdat deze kleureigenschap door genetische overerving van ouders op nakomelingen wordt doorgegeven, is deze gebaseerd op genetische variatie, de basis voor variatie tussen individuen binnen een soort en de grondstof voor evolutie.

Rups nachtvlinder, ZOO Antwerpen

Stel je nu voor dat je favoriete nacht- of dagvlindersoort te maken heeft met klimaatverandering. Hoe zal het zich aanpassen aan zijn veranderende omgeving, aangezien vlinders hun lichaamstemperatuur niet rechtstreeks kunnen regelen, die fluctueert met de omgeving? Extreem hoge temperaturen kunnen dodelijk zijn. Net als bij de donkere en lichtere 'kleurvarianten' zijn er hoogstwaarschijnlijk ook 'temperatuurvarianten', waarbij sommige individuen beter bestand zijn tegen hoge temperaturen dan andere. Het is onwaarschijnlijk dat de 'hitte-aangepaste' varianten  gelijkmatig verspreid zijn over het geografische verspreidingsgebied van de soort, maar komen in plaats daarvan het meest voor in die gebieden die momenteel al wat heter zijn. Dus als onderzoekers of natuurbeheerders deze (genetisch) hittebestendige varianten willen vinden, moeten ze zich richten op deze klimatologisch 'marginale' gebieden die momenteel al relatief warm zijn.  Een groep biologen, genetici en beheerders heeft zojuist in een artikel in ‘Nature Ecology and Evolution’ aangetoond dat de huidige schema's om genetische variatie te monitoren deze marginale gebieden vaak over het hoofd zien, vooral in Zuidoost-Europa. De auteurs roepen op tot een betere monitoring van alle variatie die  beschikbaar is in een soort, inclusief de genetische variatie  in marginale gebieden. Die maken immers toekomstige aanpassing aan het opwarmende klimaat meer mogelijk, net zoals het bestaan van donkere varianten pepermotten in staat stelde zich aan te passen aan donkere oppervlakken. Een dergelijke brede monitoring zal het mogelijk maken om de effecten van klimaatverandering op de overlevingskansen van soorten beter te voorspellen en waardevolle informatie te verschaffen voor het verbeteren van hun beheer. Uiteindelijk kan dat je favoriete vlindersoort helpen de hitte te overleven.

Vlinderpoppen, ZOO Antwerpen

Je zegt dat je geen favoriete vlindersoort hebt? Stel je dan gewoon eender welk andere dier- of plantensoort voor,  omdat de meeste van hen ook afhankelijk zijn van genetische variatie om zich aan te passen aan veranderende omstandigheden, inclusief die soorten die onschatbare diensten leveren aan de mens, zoals bestuiving van gewassen en ongediertebestrijding. De auteurs van het artikel zeggen dus dat het in ons eigen belang is om de genetische variatie binnen soorten, die een essentieel onderdeel is van biodiversiteit, optimaal te monitoren en te behouden.

Dit werk was mogelijk dankzij COST Action GBIKE en omvatte gegevens van vele soorten in heel Europa. De studie is het resultaat van de inspanningen van 52 wetenschappers die 60 universiteiten en onderzoeksinstituten uit 31 landen vertegenwoordigen.

De publicatie was opgedragen aan prof. Mike Bruford, een bekende geneticus die werkte aan natuurbeschermingsprojecten over de hele wereld en betrokken was bij onderzoeken die het instandhoudingsbeleid informeerden en bij het ontwikkelen van actieplannen voor soorten en habitats.

Peter B. Pearman, eerste auteur van het artikel.