Waarom Vlaanderen water tekort komt (ondanks al die regen)

We hebben veel water nodig

Vlaanderen is klein, maar dichtbevolkt, met veel intensieve landbouw en heel wat bedrijven die veel water verbruiken. Een meer onbekende waterverbruiker is de scheepvaart. Om het hoogteverschil op een rivier of kanaal te overwinnen moeten schepen namelijk door sluizen varen, waarbij veel water wordt afgevoerd. Door al die verbruikers is de vraag naar water in Vlaanderen groot.

Weinig natuurlijke reserves

In vergelijking met andere landen en regio's heeft Vlaanderen weinig oppervlaktewaterreserves. Daarmee bedoelen we grote meren zoals het IJsselmeer in Nederland of grote rivieren zoals de Rijn of Donau die veel water bevatten. Het gebrek aan dergelijke natuurlijke reserves in Vlaanderen betekent dat we weinig marge hebben wanneer het heel droog is. Hierdoor moeten we bij droogte snel het waterverbruik verminderen. Daarnaast zijn we daardoor ook sterk afhankelijk van de hoeveelheid water die naburige regio’s en landen ons ter beschikking stellen. Wist je bijvoorbeeld dat 40% van ons drinkwater uit de rivier de Maas komt, die voornamelijk in Wallonië stroomt?

Door verharding wordt het grondwater slecht aangevuld

Naast oppervlaktewater is ook grondwater een belangrijke natuurlijke reserve. We kunnen dat grondwater oppompen om te gebruiken in de landbouw, industrie of om dat frisse pintje mee te brouwen. Daarnaast wordt ook het waterpeil van vele van onze rivieren beïnvloed door de stand van het grondwater. Voldoende grondwater is dus essentieel voor onze watervoorziening. De verharding en de sterke drainage zorgen er echter voor dat veel regenwater meteen wordt afgevoerd naar de rioleringen, rivieren en uiteindelijk de zee. Dat water zijn we kwijt en kan dus niet infiltreren in de ondergrond, waardoor het grondwater onvoldoende wordt aangevuld.

Klimaatverandering

Er valt op zich genoeg neerslag, maar niet altijd wanneer we die nodig hebben. Door het warmere klimaat zullen zowel lange periodes zonder regen als periodes met zeer veel neerslag, zoals de waterbom in 2021 in Wallonië, vaker voorkomen. Dat komt doordat warmere lucht meer water kan vasthouden. Het blijft dus langer droog, maar wanneer het dan regent, valt er ook meer. Vooral in de zomer zal het aantal lange droge periodes toenemen, waardoor er op die momenten niet genoeg water is voor iedereen. Op andere momenten zal de regen dan weer met bakken uit de lucht vallen en krijgen we te kampen met overstromingen en wateroverlast.

Een bijkomend probleem is de waterkwaliteit. Zo zijn verschillende rivieren en kanalen in Vlaanderen kwetsbaar voor verzilting. Dat is een toename van de hoeveelheid zout in het water doordat bijvoorbeeld zout zeewater makkelijker kan binnendringen door het gebrek aan zoet water tijdens droogte. Dergelijk zout water kan bijvoorbeeld leiden tot schade aan industriële installaties en is ook veel moeilijker te zuiveren tot drinkwater.

Ons watersysteem is niet voorbereid op schaarste

Lange tijd was het uitgangspunt om water zo snel mogelijk af te voeren om overstromingen te voorkomen en om droge landbouwgrond te creëren. Met droogte of waterschaarste moesten we geen rekening houden, want op enkele uitzonderingen na (zoals de zomer van 1976) kwam dat amper voor. Die aanpak leidde tot een watersysteem dat niet voorbereid is op lange, droge periodes, waardoor waterschaarste snel optreedt.

Er is niet één oplossing

Hoe lossen we dit nu op, hoor ik je denken. Er is jammer genoeg niet één mirakeloplossing, maar een mix van verschillende acties en maatregelen helpt ons al een heel eind op weg. Belangrijk daarbij is dat we beseffen dat water in Vlaanderen een schaars goed is dat we moeten koesteren in plaats van het zomaar te verspillen of snel af te voeren. We moeten daarom onze manier van omgaan met water volledig omdraaien. We moeten water zoveel mogelijk vasthouden zodat we het kunnen gebruiken wanneer we het nodig hebben. Daarnaast moeten we water enkel maar afvoeren wanneer dat echt nodig is om overstromingen te voorkomen. Dat is natuurlijk makkelijker gezegd dan gedaan. Een grote uitdaging hierbij is om in te schatten hoeveel water we in de toekomst tekort zullen hebben en hoe vaak dat zal gebeuren.

In ons onderzoek proberen we die specifieke vraag te beantwoorden voor de bevaarbare waterwegen in Vlaanderen. Dat zijn onze grootste rivieren en kanalen die essentieel zijn voor onze industrie, landbouw, scheepvaart en drinkwaterproductie. Met een model simuleren we hoeveel water er beschikbaar is op die waterwegen en waar eventueel tekorten ontstaan. We kunnen dit voorspellen voor de korte termijn, bijvoorbeeld voor de komende maand. Hierbij houden we rekening met de verschillende weersvoorspellingen. Op die manier kan de overheid zich voorbereiden op eventuele watertekorten en preventief maatregelen nemen om schade te vermijden. Eén van die maatregelen is het zogenaamde gegroepeerd schutten. Schepen worden daarbij zoveel mogelijk samen door een sluis gelaten, wat aanzienlijk water bespaart. Nadeel is dat schepen hierdoor langer moeten wachten en de reistijd toeneemt. Daarnaast maken we ook voorspellingen voor de langere termijn, bijvoorbeeld voor 2050 of zelfs 2100. De verwachte effecten van klimaatverandering of aanpassingen aan de infrastructuur, zoals een nieuwe sluis, worden daarbij meegenomen. We kunnen dan niet alleen inschatten hoe vaak watertekorten zich zullen voordoen, maar ook waar en hoe groot ze zullen zijn. Een grote moeilijkheid bij dergelijke voorspellingen is dat niemand exact weet hoe de wereld zal veranderen tegen 2100. Dat waterschaarste vaker zal optreden, lijkt echter, zonder bijkomende maatregelen, onvermijdelijk.

Tijd voor actie!

De onzekerheid in de voorspellingen op dergelijke lange termijn blijft een voortdurende uitdaging, waardoor verder onderzoek noodzakelijk is. Dat betekent echter niet dat we vandaag niets kunnen doen. Zogenaamde no-regret maatregelen, acties die in elk toekomstscenario een positief effect hebben, kunnen vandaag al massaal geïmplementeerd worden. Denk hierbij aan het vrijwaren van open ruimte of het opbreken van verharding zoals bij het Vlaams Kampioenschap tegelwippen. Ook een regenwaterput in je tuin, om je drinkwaterverbruik te verminderen, heeft een positief effect op ons watersysteem.

Het mag dan wel veel regenen in Vlaanderen, maar voldoende water is niet altijd vanzelfsprekend en dus kunnen we het maar beter koesteren.

Bron cijfer waterbeschikbaarheid: https://vmm.vlaanderen.be/feiten-cijfers/water/droogte/indicator-waterbeschikbaarheid/waterbeschikbaarheid