‘Goochelaars zijn meesters in manipulatie: ze spelen met onze cognitieve blinde vlekken’

Fotocredit: Cyril Thomas

Cyril Thomas is illusionist én hoogleraar cognitieve psychologie aan de Franse universiteit van Franche-Comté in Besançon. Hij gebruikt zijn dubbele expertise om ons een blik achter de schermen van deze fascinerende wereld te geven.

Waarom koos u ervoor om de menselijke psychologie te bestuderen via magie?

‘Al snel merkte ik hoeveel raakvlakken er zijn tussen de goocheltrucs die ik leerde en mijn colleges cognitieve psychologie. Vooral de manier waarop goochelaars onze waarneming, aandacht en redeneervermogen bespelen, is opvallend. Eigenlijk zijn het uitzonderlijk bedreven mentale manipulatoren. Alleen doen ze dit meestal intuïtief, zonder altijd precies te begrijpen welke cognitieve mechanismen er aan het werk zijn. In ons laboratorium leggen we die intuïties onder de loep: we testen ze systematisch en onderzoeken welke trucs echt werken, welke cognitieve processen worden aangesproken en hoe ze precies functioneren.’

‘Deze benadering is op zich niet nieuw. Al aan het begin van de twintigste eeuw bestudeerde de Franse psycholoog Alfred Binet, bekend van de eerste intelligentietests, de psychologie van magie. Hij nodigde goochelaars uit aan de Sorbonne en ontleedde hun trucs met chronofotografie: reeksen beelden die razendsnel achter elkaar werden vastgelegd. Door de beelden één voor één te bestuderen, liet hij de illusie uiteenvallen. Want een truc misleidt onze zintuigen niet. Onze ogen registreren moeiteloos genoeg beelden per seconde, maar vooral onze geest, en vooral onze aandacht, valt gemakkelijk te misleiden.’

Maar hoe verstoren goochelaars onze aandacht precies?

‘Allereerst door afleiding. Dat werd al overtuigend aangetoond in het beroemde ‘onzichtbare gorilla’-experiment. Proefpersonen kijken naar een filmpje waarin vijf spelers in het wit elkaar een basketbal toespelen, te midden van andere spelers in het zwart. Hun opdracht: tel het aantal passes tussen de spelers in het wit. Aan het einde klopt het antwoord meestal.’

‘Dan volgt de vraag: “Hebt u de gorilla gezien?” Welke gorilla? Er is toch helemaal geen aap op het veld? Bij een herhaling van het filmpje blijkt echter dat iemand, verkleed als gorilla, het veld oversteekt, op zijn borst slaat en weer verdwijnt. Wie dit voor het eerst ziet, is stomverbaasd. De aandacht was volledig gericht op de spelers in het wit, waardoor het brein de gorilla simpelweg niet registreerde. Opmerkelijk: sommige mensen hebben er wel naar gekeken, dat blijkt uit eye-tracking, maar waren zich er toch niet van bewust. Er blijkt dus een duidelijke kloof tussen kijken en aandacht te bestaan.’

Hoe maken goochelaars gebruik van die vertekening?

‘Stel dat ik u vijf speelkaarten toon. Kies er één in gedachten en onthoud welke. Kijk nu naar het tweede beeld: er zijn nog maar vier kaarten te zien. Eén van de vijf is verdwenen. Ik durf te wedden dat het uw kaart is. Klopt dat?’

‘Bent u verrast? Geen paniek, de verklaring is eenvoudig. In het eerste beeld waren alle vijf kaarten boeren en dames. In het tweede beeld is geen enkele kaart identiek; ze lijken alleen op de oorspronkelijke kaarten. Omdat uw aandacht volledig op uw eigen kaart was gericht, merkte u de globale verandering niet op. Net als bij het gorilla-experiment.’

Mijn aandacht was dan wel op mijn kaart gericht, maar zo blind zijn voor een algemene verandering… valt dat te verklaren?

‘Als u er zo makkelijk bent ingetrapt, komt dat doordat aandachtsafleiding hier samengaat met een tweede vertekening: veranderingsblindheid. Dat effect werd aangetoond in een ander experiment, dat u ook online kunt bekijken. In dit geval spreekt een onderzoeker een toevallige voorbijganger aan om de weg te vragen. Tijdens het gesprek lopen arbeiders met een grote houten deur precies tussen beiden door. Op dat moment wordt de onderzoeker ongemerkt vervangen door iemand anders. En wat blijkt? Meestal gaat de voorbijganger gewoon verder met zijn uitleg, alsof er niets is gebeurd, zonder te beseffen dat zijn gesprekspartner is verwisseld. Net zoals u bij de speelkaarten. Hij is blind voor de verandering, vandaar de term veranderingsblindheid.’

‘Het klinkt ongelooflijk, maar inzicht in de werking van ons brein maakt duidelijk wat hier gebeurt. Ons kortetermijngeheugen voor visuele informatie is beperkt. We nemen op elk moment veel waar, maar slaan slechts het essentiële op. Wanneer de oorspronkelijke onderzoeker en zijn vervanger van hetzelfde geslacht en ongeveer dezelfde leeftijd zijn en vergelijkbaar gekleed gaan, merken we de wissel niet op. Bij de kaartentruc werkt het volgens hetzelfde principe: de kaarten zijn vervangen door andere boeren en dames, in een vergelijkbare ordening. Maar wij onthouden alleen de kerninformatie, het soort kaarten en hun globale schikking, zonder oog te hebben voor details. En precies daar loopt het mis.’

Gebruiken goochelaars nog andere denkfouten om ons te misleiden?

‘Kent u het Einstellung-effect? Het principe is eenvoudig: zodra we een bepaalde manier hebben gevonden om een situatie te analyseren, blijven we daaraan vasthouden. Het klassieke experiment dat dit illustreert, staat bekend als dat van de vazen van Luchins. Deelnemers moeten daarin een exact volume water afmeten door water over te gieten tussen drie vazen met verschillende inhoud. De eerste opgaven zijn bewust ingewikkeld en vereisen een complexe strategie, die de deelnemers gaandeweg onder de knie krijgen. Maar wanneer ze daarna een veel eenvoudiger probleem voorgeschoteld krijgen, blijven ze toch diezelfde omslachtige methode toepassen.’

‘Het Einstellung-effect toont aan dat we, zodra we denken onze vertrouwde aanpak te kunnen gebruiken, vaak blind worden voor andere, vaak simpelere, oplossingen. Goochelaars maken daar gretig gebruik van door ons subtiel een valse verklaring aan te reiken. Zo neemt een goochelaar een kaart van de bovenkant van het spel, vraagt u die goed in u op te nemen en legt haar vervolgens terug. Daarna kondigt hij aan dat de kaart zich, als bij toverslag, in zijn zak zal bevinden. Hij doet alsof hij de kaart in zijn handpalm verbergt en naar zijn zak verplaatst. De truc lijkt doorzichtig; u wijst hem daarop en hij geeft schijnbaar toe dat hij is doorzien. Maar dan opent hij zijn hand en die is leeg. En even later haalt hij, tot uw verbazing, precies die kaart die u had gezien uit zijn zak.’

‘U bent zojuist slachtoffer geworden van het Einstellung-effect. Omdat u bleef vasthouden aan het idee dat hij de kaart van het spel naar zijn zak probeerde te verplaatsen, kwam een andere mogelijkheid niet in u op: dat er van meet af aan al een identieke kaart in zijn zak zat. U bent niet misleid door de goochelaar, maar door uw eigen brein.’

Zijn er nog andere manieren om ons denkproces te beïnvloeden?

‘Een van de eerste dingen die een goochelaar moet beheersen, is het sturen van uw oorspronkelijke keuze, bijvoorbeeld welke kaart u trekt uit de kaarten die hij u aanbiedt. Dat doet hij door één kaart subtiel net iets toegankelijker te maken dan de andere. Uit gemak kiezen veel mensen dan precies die kaart, volgens wat men het principe van de minste weerstand noemt. Weet de goochelaar welke kaart dat is, dan kan hij daar later handig op inspelen.’

‘Sommige goochelaars of mentalisten gaan nog een stap verder en weten ideeën te suggereren of onze antwoorden te sturen, terwijl ze ons de illusie van volledige keuzevrijheid laten. In zo’n truc beweert de goochelaar bijvoorbeeld te kunnen raden aan welk getal u denkt, of welke kaart u in gedachten hebt. In werkelijkheid plant hij die gedachte zelf in uw hoofd. Hij vraagt u eerst zich voor te stellen dat uw geest een leeg scherm is, als een onbedrukte speelkaart. Daarna laat hij u een kaartkleur kiezen (klavers, schoppen, ruiten of harten) en vervolgens een waarde. Intussen maakt hij onopvallend gebaren met zijn handen die precies de kaart uitbeelden die hij u wil laten denken. Gaat het om de ruiten drie, dan vormt hij met zijn handen een ruit en tekent hij, bijna onmerkbaar, met bewegingen in de lucht iets wat op het cijfer drie lijkt. En inderdaad: na afloop van deze misleiding blijkt de kaart die deelnemers het vaakst kiezen precies de ruiten drie te zijn.’

‘Toch wordt deze techniek zelden toegepast. Ze is namelijk weinig betrouwbaar: alles hangt af van hoe ontvankelijk de toeschouwer is.’

Waarom zijn we zo kwetsbaar voor dit soort denkfouten?

‘Die vertekeningen bestaan in de eerste plaats omdat ze ons in het dagelijks leven helpen cognitieve energie te besparen. Zonder zulke mentale snelwegen zouden we minutenlang, of zelfs uren, staan twijfelen in de bakkerij over twee identieke croissants. Uiteindelijk grijpen we dan naar de eerste die voor ons ligt, volgens het principe van de minste weerstand. Goochelaars maken handig gebruik van die denkverkortingen, die in de meeste situaties perfect functioneel zijn. Zo zullen veel toeschouwers zweren dat ze een munt door de lucht hebben zien vliegen, terwijl de goochelaar slechts het werpen ervan nabootste. Hun brein had alvast vooruitgelopen op wat er zou gebeuren. En anticiperen is nu eenmaal essentieel voor ons overleven: wanneer u de straat oversteekt, is het beter een naderende auto te verwachten dan verrast te worden. Dat zijn beschermende mechanismen.’

‘Maar hoe meer tijd we nemen om na te denken, hoe minder vatbaar we worden voor zulke mentale shortcuts. Daarom mag een goede goochelaar u geen moment laten stilstaan. Hij overspoelt uw aandacht met snelle, krachtige, ritmische gebaren en woorden, aangevuld met grappen, lichteffecten en afleiding. Wanneer ons brein tegelijk door een stortvloed aan prikkels wordt bestookt, raakt het overbelast en kiest het automatisch voor de informatie die het makkelijkst te verwerken is. Dat is het spel van de illusionist. U moet zich laten meevoeren door het ritme van de truc: hadden we de tijd om alles te ontleden, dan zouden we het geheim wel doorzien, maar de magie zou meteen verdwijnen.’

Dit artikel verscheen eerder in Cerveau & Psycho. Vertaling: Robin Hanssens