Kan een dictee alzheimer opsporen?

Volgens Portugese onderzoekers zou schrijven een ideale manier kunnen zijn om iemands cognitieve toestand te testen. Bij het schrijven combineer je namelijk heel wat motorische en mentale skills. Om het potentieel van schrijven als cognitieve test beter te begrijpen, vroegen de onderzoekers aan 58 mensen tussen 62 en 92 jaar oud om enkele proeven met pen en papier af te leggen. Bij 38 van hen werd voorheen al een neurologische aandoening zoals alzheimer of parkinson vastgesteld, bij de anderen niet.

Twee opdrachten

De deelnemers kregen twee verschillende opdrachten voorgeschoteld. De eerste taak focuste voornamelijk op controle van de pen: de participanten moesten lijntjes trekken en puntjes tekenen in een vast opgelegde tijd. Daarna moesten ze enkele zinnen van verschillende lengtes uitschrijven.

Eerst moesten ze een zin kopiëren van een kaartje, daarna werd die gedicteerd. Vervolgens werd de oefening omgekeerd gedaan met een voorgelezen zin die pas later op het kaartje te zien was. Of de zinnen correct geschreven waren, was niet van belang. Wel letten de onderzoekers op onder meer de snelheid van het schrijven, de druk op de pen en de vorm van de letters.

Het viel de onderzoekers meteen op dat niet alle taken een even duidelijk verschil veroorzaakten tussen mensen met of zonder cognitieve beperking. De oefeningen op pencontrole en het kopiëren van zinnen leidden immers allebei niet tot significante verschillen tussen de twee groepen.

De laatste opdracht daarentegen, het dictee, was een stuk lastiger voor de 38 mensen met een gekend cognitief probleem. Dat komt omdat de deelnemers bij die laatste opdrachten eerst moesten ontcijferen en onthouden wat er gezegd werd om het daarna pas te kunnen noteren. Zowel de starttijd, de duur van de opdracht en de hoeveelheid pennenstreken maakten daarbij een verschil.

Cognitieve test

Die combinatie van geheugen en motorische skills maakt het dictee dus een kanshebber om een toegankelijke cognitieve test te worden, volgens de onderzoekers. Rose Bruffaerts, professor neurowetenschappen aan UAntwerpen en neurologe aan de geheugenkliniek van het Universitair Ziekenhuis van Antwerpen, legt wat verder uit: ‘Bij een dictee moet je eerst de woorden herkennen die gedicteerd worden vooraleer je ze kan opschrijven. Dat moet op zijn beurt nog eens volgens onze taalregels gebeuren. Je test dus of iemand die regels kan toepassen, maar ook of die persoon de zin in zijn geheel kan doorgronden.’

En wat als je die test nu niet perfect aflegt? Heb je dan alzheimer? Dat hoeft niet per se zo te zijn. Volgens Bruffaerts is er immers ruimte voor nuance. ‘Ten eerste linkten de onderzoekers de resultaten niet aan een specifieke neurologische ziekte, maar gingen ze na of de test zou kunnen dienen als eenvoudige screeningstool.’

‘Doorgaans, als een nieuwe test ontwikkeld wordt, is het dan ook belangrijk om aan te geven wat de gemiddelde waarden zijn per gender, leeftijd en opleidingsniveau. Er zijn immers al gekende patronen van cognitieve veroudering die we in rekening brengen bij het beoordelen. Zo zien we bij gezonde veroudering gemiddeld een langere reactietijd en licht gedaalde geheugencapaciteit, terwijl de woordenkennis wel behouden blijft,’ verduidelijkt ze.

‘Het zal bij deze test ongetwijfeld heel belangrijk zijn om daarnaast ook persoonsgebonden factoren in rekening te brengen,’ legt Bruffaerts uit. ‘Iemand met een hoog diploma en veel taalgevoel zal een dictee namelijk een stuk makkelijker vinden dan iemand die dyslexie heeft of in zijn carrière nooit heeft moeten schrijven.’ Geen stress dus als zo’n test niet helemaal foutloos gaat.

De schrijfmethode is relatief goedkoop en makkelijk uit te voeren, aangezien er naast analysetools enkel een pen en papier nodig zijn. Ze zou volgens de Portugese onderzoekers dan ook makkelijk in de dokterspraktijk toegepast kunnen worden. Wel is het belangrijk om de screeningstest laagdrempelig te houden. ‘We proberen toegankelijke tests te maken waar de mensen geen stress voor moeten hebben. Ze denken vaak dat het een test is zoals op school en worden dan op voorhand al zenuwachtig, maar die druk zou er eigenlijk niet mogen zijn,’ zegt Bruffaerts.

Veel werk

Vooraleer er echt een test als deze kan komen, is er nog veel werk aan de winkel. Onderzoek op langere termijn is er bijvoorbeeld nog niet. Er werd in dit onderzoek ook slechts een vrij beperkte groep mensen getest en er is nog geen rekening gehouden met de mogelijke invloed van verschillende soorten medicatie. Toch zien de onderzoekers hier wel een mogelijkheid tot het ontwikkelen van een tool om cognitieve achteruitgang te ontdekken en nauw op te volgen.

Zeker in een Nederlandstalige context zal de test nog even op zich laten wachten. ‘Veel tests worden eerst in het Engels ontwikkeld en moeten dan nog vertaald en aangepast worden naar onze context voor ze in gebruik worden genomen,’ stelt Bruffaerts. ‘Sommige woorden of figuren die in de tests voorkomen zijn immers prominent in één cultuur of regio, maar helemaal niet in de onze.’

‘Ook moeten we rekening houden met de eigenheid van elke taal, zoals specifieke grammaticale structuren en spellingregels. Dergelijke verschillen verminderen de toepasbaarheid van de test dan voor de mensen hier. Daarom moet zo’n test vaak eerst aangepast en grondig getest worden,’ legt ze uit. Wie nog niet klaar is voor een dictee, kan dus nog gewoon op twee oren slapen.