Sommige schoenen ruik je al vóór je ze ziet, en microben spelen daarbij een belangrijke rol. Maar waarom treft het sommigen meer dan anderen, en hoe kan wetenschap ons een oplossing bieden?
In elk huishouden is wel een paar schoenen te vinden dat onaangenaam ruikt. Of het nu die van je partner, je broer of jezelf zijn, de overlast is voor iedereen even groot. Toch gaat dit alledaagse probleem over meer dan enkel stank. Het gaat over microben en chemie, iets wat twee Indiase onderzoekers maar al te goed beseften toen ze op zoek gingen naar een creatieve oplossing.
Waarom schoenen (en voeten) zo kunnen stinken
De oorzaak van stinkende schoenen is geen mysterie, maar wel een gecoördineerd samenspel van ophopend zweet en micro-organismen. Onze voeten bevatten opvallend veel zweetklieren en produceren dus flink wat vocht, zeker op warme zomerdagen of tijdens een intensieve sportsessie. En dit vocht verdwijnt niet zomaar. Uit schaamte stoppen we onze bezwete schoenen vaak snel weg in een kast of onder een bed, precies op het moment dat ze eigenlijk frisse lucht nodig hebben. Het is in deze afgesloten omgeving dat geur de kans krijgt om zich te ontwikkelen.
Niet enkel het gebrek aan het verluchten van je schoenen speelt daarbij een rol. Ook te strakke schoenen, schoenen uit synthetische, ondoorlaatbare materialen, of steeds opnieuw naar hetzelfde paar grijpen zonder rustpauze, zorgen ervoor dat zweet nooit volledig kan verdampen. Wat hierdoor achterblijft, is een warme, vochtige omgeving: een paradijs voor micro-organismen.
Het opgestapelde zweet verandert de schoen in een broeihaard van schimmels en bacteriën. Eén van de bacteriën die bijzonder goed floreert in die omstandigheden is Kytococcus sedentarius. Deze microbe maakt enzymen aan die de huid op drukpunten van de voetzool aantasten en afbreken. Het resultaat kan een aandoening zijn genaamd pitted keratolysis, in het Nederlands ook wel ‘putjeszolen’ genoemd. Een gebrek aan goede voethygiëne, maar ook medische aandoeningen zoals diabetes kunnen je risico op deze infectie verhogen.
Gelukkig is deze bacteriële infectie meestal slechts oppervlakkig en zorgt ze hoogstens voor wat jeuk. Wat echter minder aangenaam is, is de uitgesproken geur die hiermee gepaard gaat. Die geur ontstaat doordat de bacteriën zwavelverbindingen produceren, dezelfde chemische stoffen die we associëren met rotte eieren, rioollucht en bedorven voedsel.
Bestaande remedies en huis-tuin-en-keukenoplossingen
De meest voor de hand liggende remedie tegen stinkende schoenen is tegelijk ook de eenvoudigste: ze laten verluchten. Fabrikanten van kwaliteitsvolle leren schoenen raden zelfs aan om nooit twee dagen na elkaar hetzelfde paar te dragen. Zo krijgt het achtergebleven vocht de kans om te verdampen en kunnen bacteriën zich minder makkelijk vermenigvuldigen. Ook schoenen wassen kan helpen, al bestaat dan wel de kans dat ze vervormd of verkleurd uit de wasmachine komen. Goede voethygiëne en dagelijks verse sokken dragen blijven daarom essentiële eerste stappen. Zo verminder je effectief de hoeveelheid bacteriën en schimmels die überhaupt in de schoen terechtkomen.
Daarnaast bestaan er al remedies die zich rechtstreeks richten op de veroorzakers van de onaangename geur. Stoffen als kokosolie en tea tree olie hebben antimicrobiële eigenschappen, en ook de schoen behandelen met ozon werd reeds bewezen effectief te zijn. Hoewel deze methodes wetenschappelijk onderbouwd zijn en ze doeltreffend kunnen zijn tegen microben, zijn hier duidelijke nadelen aan verbonden. Zo zijn de behandelingen niet altijd even toegankelijk en werken ze meestal maar op één paar schoenen tegelijk.
Met deze beperkingen in het achterhoofd gingen onderzoekers aan de Shiv Nadar University in India op zoek naar een toegankelijke en opmerkelijk praktische oplossing voor het albekende geurprobleem.
Het bijzondere onderzoek van Kumar en Mittal
Voor ze zich stortten op het vinden van een oplossing, wilden onderzoekers Anirudh Kumar en Karthik Mittal eerst de grootte van het probleem inschatten. Met behulp van een enquête peilden ze bij universiteitsstudenten naar schaamte rond zweetvoeten en naar de remedies die ze reeds gebruiken. De resultaten waren geen verrassing. De meerderheid van de respondenten gaf aan zich ongemakkelijk te voelen in het bijzijn van anderen door hun eigen stinkende schoenen, en bijna de helft zei zelfs al eens een plek te hebben verlaten omwille van iemand anders’ voetengeur.
De oplossingen die studenten aangaven te gebruiken, waren al even herkenbaar: schoenen wassen, ze in de zon laten drogen, bespuiten met deodorant of, in het uiterste geval, gewoon een nieuw paar kopen. Toch bleek vrijwel niemand echt tevreden met deze aanpak. De meerderheid van de respondenten gaf dan ook aan dat ze een nieuw product zouden overwegen, mocht het een doeltreffende en praktische oplossing bieden voor het probleem.
Met dat duidelijke maatschappelijke ongemak in het achterhoofd richtten Kumar en Mittal zich op de wetenschap. In plaats van geuren te maskeren, wilden ze de veroorzakers rechtstreeks uitschakelen. Hun oplossing vonden ze in UV-C-straling, een deel van het ultraviolette lichtspectrum dat bekendstaat om zijn bacteriedodende werking. UV-C wordt al gebruikt voor desinfectie in ziekenhuizen en waterzuiveringsinstallaties, en bleek ook effectief tegen bacteriën zoals Kytococcus sedentarius.
Hun vindingrijkheid zat niet alleen in het gebruik van UV-C, maar ook in de manier waarop ze die technologie toepasten. Aangezien zo’n 90 procent van de respondenten aangaf hun schoenen doorgaans in een schoenrek te plaatsen, besloten de onderzoekers UV-C-lampen te integreren in het ontwerp van een schoenrek. Zo konden meerdere paren schoenen tegelijk worden behandeld, zonder extra handelingen voor de gebruiker.
Het systeem werd getest op sportschoenen van atleten, waarvan de geur zonder behandeling beschreven werd als een “penetrante geur die aan rotte kaas doet denken”. De onderzoekers constateerden dat een UV-C behandeling van vier tot zes minuten genoeg is om deze sterke geur te verwijderen, zonder dat de schoenen merkbaar opwarmden en zonder een storende geur van verbrand rubber achter te laten.
Hoewel het onderzoek initieel weinig aandacht kreeg, vernamen Kumar en Mittal in 2025 dat hun werk in aanmerking kwam voor een Ig Nobelprijs, de jaarlijkse onderscheiding voor onderzoek dat je eerst doet lachen en daarna doet nadenken. Die prijs wonnen ze uiteindelijk ook, en zo maakten ze van stinkende schoenen onverwachts een zaak van wetenschappelijke elegantie.
