De meeste mensen sterven op oudere leeftijd. Tot dan is hun lichaam bezig geweest met het verzamelen van herinneringen en ervaringen. Maar ook van foutjes in hun DNA. Kankeronderzoeker Sofie Hoogstoel bestudeert die mutaties in het lichaam van iemand die nooit kanker heeft gehad.
Het is ochtend als ik mijzelf via de achteringang van de dissectiezaal binnenlaat. Na de bovengrondse drukte van het UZ Gent is het er zalig stil. En koud. Ik wandel richting het balsemlokaal en zie op een tafel de witte zak met daarin het lichaam waarvoor ik gekomen ben. Donor PM032 met een voorgeschiedenis van artritis, een polsbreuk, dementie, hersenbloeding…. Nog geen 24 uur geleden overleden. Hij heeft zijn pyjama nog aan.
Even later hoor ik opnieuw de deur dichtslaan, en word ik vergezeld door drie masterstudenten geneeskunde. Zij zullen mij helpen bij het verzamelen van stalen van meerdere plaatsen op het lichaam van donor PM032; op de huid, maar ook in de mond en in de keel. Terwijl we onze chirurgische schorten aantrekken, het materiaal klaarleggen en er rustig aan beginnen, kletsen de studenten over de proffen en de lessen. Aanvankelijk luister ik nog, maar al snel dwalen mijn gedachten af. Ik bestudeer het lichaam, ik denk aan de man die besloot zijn lichaam te doneren aan onderwijs en wetenschap. Zoals steeds – bijna onbewust – vraag ik mij af waarom hij hiervoor gekozen heeft. Op welk moment in zijn leven. Wat stelde hij er zich dan bij voor?
Kon hij vermoeden dat zijn lichaam gebruikt ging worden voor kankeronderzoek? Het zou waarschijnlijk een verrassing zijn geweest, de man is tenslotte heel zijn leven kankervrij gebleven. Maar kanker begint ergens.
En toen was er een tumor
Het begint in organen, weefsels, cellen die er - van buitenaf alleszins – vrij normaal uitzien. Die normaal functioneren. Maar die, desondanks, foutjes meedragen in hun DNA. Niet het type fouten dat je meekrijgt van je ouders, en waar je dus al vanaf je geboorte mee zit. Nee, het type dat je erbij krijgt gedurende je leven: een ouder wordend lichaam verzamelt nu eenmaal dergelijke fouten.
‘Maar die hoeven toch niet allemaal schadelijk te zijn, of ons ziek te maken? Anders zou niemand lang gezond blijven’. Ik hoor het je al zeggen. Klopt natuurlijk. De meeste van zogenoemde mutaties hebben weinig tot geen effect. Die dragen we gewoon mee als passagiers. Maar soms geeft één van deze mutaties de cel waarin ze zich bevindt zó’n voordeel, dat ze bij celdeling meegegeven wordt met haar dochtercellen. En voor je het weet, zit je met een hele groep cellen die deze mutatie draagt: een kloon.
Het voordeel voor die kloon kan voor jou als mens gunstig of ongunstig uitpakken
En dat voordeel dan? Wat moeten we ons daarbij voorstellen? Het voordeel voor die kloon kan voor jou als mens gunstig of ongunstig uitpakken. Misschien is die kloon hierdoor beschermd tegen een bepaalde virusinfectie. Of misschien was dat ene voordeel het zoveelste voor die kloon en gaan zijn cellen nu ongecontroleerd snel delen. Zo wordt, uiteindelijk, een tumor gevormd.
Heel wat mutaties in specifieke genen kunnen ondertussen al gelinkt worden aan specifieke kankers. En dat gezonde, normaal functionerende lichaam van ons? Dat zit er vol mee. En toch blijven zoveel mensen, hun hele leven lang, kankervrij.
A Game of Clones
‘Yes, gelukt!’, roept één van de studenten. Een rozig lapje weefsel wordt voor mij gelegd. Het is slijmvlies van diep in de keel - net daar waar je voeding voorbij de afgesloten ingang van de longen schiet en de weg richting maag kiest. Het bestaat uit een bijna transparant vlies dat verschilt van de meer rozige laagjes die eronder liggen. Dat vliesje is het epitheel. Het is de frontlinie van je lichaam, het contactpunt met de buitenwereld. In dit geval is de buitenwereld voeding of water, maar evengoed alcohol of tabaksrook. En vooral die laatste laten hun sporen na.
Wat zou ik zien als ik voor elke soldaat in deze frontlinie, elke cel in dat epitheel, de unieke mutaties kon zien?
Een kloon. Een groep van cellen met dezelfde mutaties in dezelfde genen, waarvan we tot tien jaar geleden dachten dat ze enkel in tumoren voorkomen. Maar we zien het dus ook hier, in de epitheellaag van onze gezonde weefsels. Of waarschijnlijker: we zien bataljons van klonen. Soms met mutaties in dezelfde kankergenen, soms in andere.
De donor wordt respectvol terug ingestopt, klaar voor een volgende stap in zijn eigen avontuur: de balseming
Is dit dan een voorstadium van kanker? Is het als een tijdbom in je lichaam? Misschien. Maar gelukkig kunnen niet al die klonen per se met elkaar overweg. Vele concurreren met elkaar voor ruimte. Ze hebben dan wel elk hun ‘voordeel’, echt voldoende is dat niet. Het zorgt er niet per se voor dat die ene kloon het volledige weefsel kan koloniseren. Zonder controle kan groeien, zodat het weefsel wordt beschadigd en niet meer normaal kan werken.
Spel
Er is dus een complex evenwicht. Je lichaam blijft kankervrij. Hoelang dat evenwicht duurt, zal afhangen van tal van factoren en keuzes in je leven. Je zou er bijvoorbeeld voor kunnen kiezen om te stoppen met roken, zoals donor PM032 46 jaar geleden deed. Of je besluit dat het leven te kort is om die kleine geluksmomentjes te laten vallen.
Dat spel tussen klonen en de invloed die de omgeving hierop heeft, proberen wij zichtbaar te maken en te begrijpen. Een arts zal in bepaalde omstandigheden misschien therapie kunnen geven om die ene kloon uit te schakelen - in andere situaties zal ze dat liever niet doen. Maar dat is toekomstmuziek.
Op dit moment ben ik in het balsemlokaal waar onze taak is afgerond. Ik dompel de verzamelde weefselstukjes een voor een onder in vloeibare stikstof. De donor wordt respectvol terug ingestopt, klaar voor een volgende stap in zijn eigen avontuur: de balseming.
De dissectiezaal verlaat ik deze keer via de practicumzaal. Daar liggen dertig gebalsemde lichamen klaar voor de grote dissectie in de opleiding geneeskunde. Ik weet niet hoeveel van deze lichamen voordien eerst langs mij zijn gepasseerd, maar donor PM032 zal volgend jaar zeer waarschijnlijk in deze zaal liggen. En zo had hij het ook gepland.
