Pijnlijk, levensbedreigend, bruut: veel moeders omschrijven de geboorte van hun kind als een traumatische ervaring. Maar ook vaders kunnen lijden onder de gebeurtenissen.
Een kind krijgen is voor ouders iets heel bijzonders. Het ogenblik waarop ze hun pasgeborene voor de eerste keer vasthouden, beschrijven veel moeders en vaders als een van de mooiste momenten van hun leven. Maar de voorafgaande uren zien er meestal anders uit. De afstand tussen droom en realiteit is vaak groot. Tal van ouders hopen op een natuurlijke bevalling met zo weinig mogelijk medische tussenkomst. Velen zijn verrast hoe intens de pijn en uitputting kunnen zijn, hoe snel er complicaties optreden – en hoe lang het duurt voor de baby er eindelijk is.
Veel ouders ervaren de komst van een kind zelfs als een traumatische ervaring. Bijvoorbeeld omdat er ingrepen plaatsvinden waarmee ze niet ingestemd hebben, omdat de geboorte levensbedreigend was voor baby of moeder, of omdat ze in de verloskamer te maken kregen met geweld. Dan is er dus niet alleen een kloof tussen wens en realiteit, maar gaat het ook om de manier waarop ouders in een moeilijke situatie worden behandeld.
Onderzoek toont aan dat, afhankelijk van het onderzochte land, twintig tot zeventig procent van alle vrouwen de gebeurtenissen in de verloskamer als traumatisch ervaart. Nederlands onderzoek waarbij ruim twaalfduizend vrouwen werden bevraagd, liet zien dat ruim een op de drie vrouwen een nare situatie meemaakt tijdens haar bevalling. Een op de tien bevraagde vrouwen noemde haar bevalling traumatisch. In België spreekt een rapport van de Senaat van 2024 over gynaecologisch geweld bij tien tot dertig procent van de vrouwen die hun bevalling als traumatisch ervaren. Dat kan impact hebben op de relatie met hun baby, op de borstvoeding of op de beslissing om nog kinderen te krijgen. De ervaring kan onder andere tot een posttraumatische stressstoornis (PTSS) of een postnatale depressie leiden.
En de partners?
Vroeger stond meestal alleen de lichamelijke gezondheid van moeder en kind centraal. Slechte ervaringen werden afgedaan als eigen aan het krijgen van een kind en het ouderschap. Inmiddels neemt de aandacht voor psychische belasting in verband met de geboorte toe. Vaak wordt de partner daarbij over het hoofd gezien. Terwijl die ook kan lijden onder de gebeurtenis.
Bevallende vrouwen ervaren naast lichamelijk ook psychisch geweld, zoals beledigingen, verwaarlozing en vernedering
Daarnaar is tot nu toe betrekkelijk weinig betrouwbaar onderzoek gedaan. Dat kan liggen aan het feit dat mannen minder vaak praten over traumatische ervaringen bij de geboorte dan vrouwen, onder andere vanuit de opvatting dat ze er in vergelijking met moeders ‘makkelijk van afkomen’.
Voor een in 2014 gepubliceerde studie hebben Britse onderzoekers een relatief kleine groep ouders ondervraagd die een geboorte hadden meegemaakt waarbij de moeder bij de bevalling bijna gestorven was. Daarbij waren niet alleen de moeders, maar ook hun partners diep getroffen door de ervaringen. Enkelen leden maanden en jaren na de noodinterventie nog aan flashbacks of aan een depressie of posttraumatische stressstoornis.
“Er bestaan levensbedreigende situaties bij de geboorte, waarbij de partner zich erg aan zijn lot overgelaten voelt”, aldus psycholoog en traumatherapeut Tanja Sahib. In een consultatiebureau in Berlijn begeleidt ze ouders na traumatische geboortes. Daarnaast publiceerde ze ook een boek over de manier waarop vrouwen kunnen omgaan met dergelijke stressvolle ervaringen. In een van de hoofdstukken richt ze zich tot de partners. “De kloof tussen wat verwacht werd en wat er dan gebeurt, is in het begin moeilijk te overbruggen”, schrijft ze.
Hulpeloos toekijken
Mijn vrouw had verschrikkelijk veel pijn. Ze schreeuwde zo luid, ook tussen de weeën door. De vroedvrouw in de kraamkliniek was zeker dat er iets niet klopte en heeft ons voor een keizersnede laten overplaatsen naar het ziekenhuis. Helaas was er geen overleg met de vroedvrouw uit de kraamkliniek. Pas vier uur later kreeg mijn vrouw een keizersnede. Tijdens de operatie zagen de artsen dat de baarmoeder van mijn vrouw gescheurd was. Enkel de vruchtzak hield het kind in leven. We hebben veel geluk gehad dat ons kind dit overleefd heeft. Ik merkte pas een jaar later dat ik sindsdien veel angstiger ben geworden en me veel meer zorgen maak over mijn kinderen.
Constantin Goltsche over de geboorte van zijn tweede kind in juli 2021.
Er hulpeloos bij staan als je partner ernstige pijn moet doorstaan, ruw wordt behandeld, veel bloed verliest of als moeder en baby mogelijk in levensgevaar verkeren: dat alles kan bij de andere ouder een posttraumatische stressstoornis veroorzaken. Zo bleek in 2021 uit het onderzoek van Rebecca Webb (University of London) en haar team. Zij bevroegen een driehonderdtal vaders naar hun geboorte-ervaringen en mogelijke tekenen van PTSS.
Daarbij gaf 58 procent aan dat ze bij de geboorte geloofden dat hun partner of de baby ernstige letsels opliep. 52 procent vreesde zelfs dat de moeder of het kind zou sterven. Ze beschreven symptomen zoals terugkerende flashbacks, paniekaanvallen, nachtmerries of een verhoogde prikkelbaarheid. De meerderheid van diegenen met PTSS gaf aan dat de symptomen in de eerste zes maanden na de gebeurtenis opgetreden waren. Bij 45 procent hielden de klachten drie maanden of langer aan.
Aan de basis van PTSS ligt per definitie een bijzonder stressvolle gebeurtenis. In Duitsland maken twee op drie mensen in de loop van hun leven minstens een ervaring van die soort mee. In Nederland zijn dat er zelfs vier op de vijf. Of er vervolgens een psychische stoornis ontstaat, hangt af van wat er precies is gebeurd en van de veerkracht van de persoon in kwestie. Als je het slachtoffer wordt van opzettelijk geweld, je hulpeloos voelt en het moest ondergaan, dan ervaar je dat vaak als ingrijpender dan bijvoorbeeld een ongeval of natuurramp.
Beledigd en verwaarloosd
Veel ouders hebben het over geweld tijdens de bevalling. Organisaties van vroedvrouwen en ouderverenigingen wijzen in Duitsland al langer op problemen. Tal van vrouwen zouden in de verloskamer lichamelijk geweld ervaren. Zo worden ze vast- of tegengehouden, ondergaan ze pijnlijke onderzoeken of ingrepen, zonder dat hen dat vooraf gevraagd werd. Ook in Vlaamse ziekenhuizen worden veel meer vrouwen ‘geknipt’ – waarbij een insnede wordt gemaakt in de vulva – dan medisch noodzakelijk zou zijn. Hiervoor wordt soms geen toestemming gevraagd.
“Mijn vrouw had een lijst gemaakt van alles wat ze niet wilde tijdens de bevalling. Maar alles gebeurde toch, en ik had niet de moed om te zeggen ‘hier stopt het’”
Daarnaast wordt in Vlaanderen een op de vier bevallingen ingeleid. Vaak is dat niet medisch noodzakelijk, maar ‘past het dan beter in de agenda’ van het ziekenhuis of de gynaecoloog. Ook de zogenaamde fundusexpressie wordt, zowel in Vlaanderen als in Nederland, nog steeds uitgevoerd om de geboorte te versnellen. Daarbij drukt een arts synchroon met de weeën herhaaldelijk krachtig op de buik van de bevallende vrouw, wat erg pijnlijk aanvoelt. De praktijk wordt door de Wereldgezondheidsorganisatie sterk afgeraden omdat er bloedingen kunnen optreden, scheuren in de baarmoeder kunnen ontstaan en het kind schade kan oplopen. Er bestaat bovendien slechts weinig wetenschappelijk bewijs voor de doeltreffendheid van de methode.
Bevallende vrouwen ervaren naast lichamelijk ook psychisch geweld, zoals beledigingen, verwaarlozing en vernedering. Op de zogenaamde Roses Revolution Day op 25 november – een actiedag tegen geweld in de verloskunde – leggen moeders op de plek waar ze bij de geboorte respectloos behandeld werden een roos neer, vergezeld van een brief over hun ervaringen. Een vrouw schreef: “Dan kwam het: de fundusexpressie. De adjunct-hoofdarts gooide zich op mijn buik. Ik moest persen, maar wist niet hoe. Ik heb overgegeven door de druk op mijn buik. De adjunct-hoofdarts schreeuwde naar me dat ik me niet zo moest aanstellen en moest persen. Maar hoe dan, zonder lucht?” Tal van soortgelijke berichten en foto’s van de neergelegde rozen worden op de actiedag gedeeld op sociale netwerken.
Aanleiding voor relatieproblemen
Duitse onderzoekers bevroegen meer dan duizend moeders over hun ervaringen bij de bevalling. Het onderzoek is nog niet gepubliceerd, maar de resultaten wijzen uit dat ruim de helft aangaf minstens één vorm van fysieke, psychische of verbale agressie te hebben meegemaakt. Ook getuige zijn van gewelddadig gedrag kan overigens traumatisch zijn.
Mijn vrouw wist precies welke ingrepen ze niet wilde bij de geboorte. Ze had een lijst gemaakt, waaraan ik moest vasthouden. Wat de geboorte dan zo erg en traumatisch heeft gemaakt, is dat alles zo gegaan is zoals mijn vrouw het niet wilde. Alle mogelijke ingrepen werden uitgevoerd. Ik was helemaal overweldigd. Ik had de durf en moed niet om in de verloskamer te zeggen: “Genoeg, hier stopt het”. Al bij het eerste baarmoederhalsonderzoek, dat mijn vrouw niet wilde, had ik iets moeten zeggen. Op het einde drukte de arts op de buik van mijn vrouw. Dat agressieve gedrag is iets waar mijn vrouw een trauma aan heeft overgehouden. Ik heb het gevoel dat ik haar in de steek gelaten heb.
Paul Stengel over de geboorte van zijn dochter 2,5 jaar geleden.
Een traumatische bevalling kan de relatie tussen koppels schaden. De partner krijgt er bovendien de bijzondere rol bij om de vrouw na de gebeurtenis te ondersteunen. Sommige mensen hebben er nood aan om over de ervaring te blijven praten, vertelt traumatherapeut Tanja Sahib. De ander moet dan vooral luisteren, zegt ze.
Eberhard Schäfer begeleidt in Berlijn vaders en koppels. Naar zijn ervaring komen mannen maar zelden naar hem toe omwille van een traumatische bevalling. Als er echter relatieproblemen ontstaan, het koppel op het punt staat uit elkaar te gaan of al gescheiden is, stelt de therapeut vaak de vraag hoe de bevalling is verlopen. “Vaak vertellen de vaders of koppels dan over een moeilijke bevalling, die hen angst heeft ingeboezemd of nog steeds op hen weegt”, licht hij toe. Sommige mannen voelen zich door de gebeurtenissen depressief.
Omdat mijn vriendin een hoge bloeddruk had, moest ze drie weken voor de uitgerekende geboortedatum naar het ziekenhuis. Ze had zo graag een natuurlijke geboorte gewild. Na enkele dagen was het echter duidelijk: het werd een keizersnede. Die was traumatisch voor haar. Ook ik denk liever niet terug aan de geboorte. Zoals ze daar lag, met haar uitgestrekte armen vastgemaakt. De bevalling ging moeizaam. Mijn vriendin ontwikkelde na de bevalling een postnatale depressie. Ik was helemaal weg van de baby, terwijl zij dat verliefde gevoel maar niet kreeg. Ik heb geprobeerd om het te compenseren, was extra zorgzaam, heb mij om baby en moeder bekommerd, voor het huishouden gezorgd, gewerkt. Maar op een dag was ik zo uitgeput. Er waren momenten dat ik daar zat en niet wist of ik nog kon opstaan.
David Meyerhorst* over de geboorte van zijn eerste kind in juli 2021 (*naam veranderd door de redactie)
Veel vroedvrouwen vragen moeders tijdens de nazorg hoe het met hen gaat en hoe ze de geboorte ervaren hebben. Zo kunnen ze manieren vinden om hulp te bieden. Inmiddels bestaan er therapeuten gespecialiseerd in bevallingstrauma’s, en in Nederland is er bijvoorbeeld ook de Stichting Bevallingstrauma. Voor partners bestaat dergelijke ondersteuning amper.
In Duitsland riep Benjamin Dittrich de eerste zelfhulpgroep voor getroffen mannen in het leven. Hij leed zelf onder de geboorte van zijn kind. Een keer per maand ontmoeten de mannen elkaar online en praten ze. Hij vindt dat er maar weinig bewustzijn is van hun leed. “Voor veel mannen is het nuttig om te weten dat ook vaders na een moeilijke geboorte een trauma kunnen ontwikkelen of depressief kunnen zijn.” Tal van mensen die zoiets hebben meegemaakt, zijn te hard voor zichzelf. Ze vragen zich af wat er met hen scheelt. “Als vader aanwezig zijn bij een traumatische geboorte, is niet niks”, legt hij uit.
Zelfhulpgroepen zijn een veilige plek om erover te praten en begrepen te worden. Eberhard Schäfer raadt deze mannen ook aan om zich open te stellen voor anderen en om te praten met hun partner, de vroedvrouw, een vriend of met experts van adviescentra. “Praten helpt!”, benadrukt hij.
