Penetrerend traumatisch hersenletsel (TBI) komt vooral voor in oorlogsgebied wanneer iemand geraakt wordt door granaatscherven of kogels. Ook kinderen worden soms getroffen. Toch is er nog niet veel geweten over TBI bij jonge patiënten.
Beeld: De driejarige Amr al-Hams kijkt naar een tekenfilmpje in het Nasser Hospital in Khan Younis, Gaza. Hij heeft hersenschade opgelopen tijdens een Israëlische militaire aanval in juni 2025. Credit: AP Photo/Mariam Dagga.
Onderzoekers uit Gaza, Noorwegen, en de VS hebben gevallen van penetrerend traumatisch hersenletsel (Penetrating Traumatic Brain Injury (TBI)) in de Gazastrook gedocumenteerd en geanalyseerd. Bij zo’n penetrerend hersentrauma is er schade aan de hersenen die veroorzaakt wordt door kogels, granaatscherven of andere scherpe voorwerpen. Vooral de drukgolven die daarbij in de hersenen ontstaan, kunnen aanzienlijke gevolgen hebben.
Professor Bart Depreitere, neurochirurg aan het UZ Leuven en onderzoeker bij KU Leuven, was niet bij de studie betrokken, maar gaf er wel wat meer duiding bij: ‘Penetrerend TBI is een beetje zoals een steen in een meer gooien. De steen breekt het wateroppervlak, maar de rimpels die daarrond ontstaan in het water reiken nog een stuk verder.’
Tot nu toe is onze kennis over dit soort hersenletsels nog vrij beperkt, volgens Depreitere. ‘We hebben daarover in recente jaren wel al heel wat kunnen bijleren door dokters in Oekraïense ziekenhuizen,’ meent hij. ‘Ze werken daar immers heel hard om zo veel mogelijk oorlogsslachtoffers te helpen. Tegelijk schrijven ze hun onderzoek en ervaringen minutieus neer zodat anderen ervan kunnen leren. Het klinkt misschien heel erg, maar de oorlog zorgt er dus wel voor dat wetenschappelijk onderzoek over hersentrauma’s vooruitgaat.’
‘Afhankelijk van welke delen van het brein zijn aangetast, worden slachtoffers soms echt een ander persoon’
Toch blijft penetrerend TBI lastig te onderzoeken, aangezien dat soort trauma’s vooral bij militairen in oorlogssituaties voorkomt. Over hoe het er bij kinderen en jongeren uit kan zien, is volgens deze studie nog minder geweten. Om daar verandering in te brengen, analyseerden de onderzoekers van deze studie 719 gevallen van penetrerend TBI uit Gazaanse ziekenhuizen tussen 1 januari en 30 september 2025. Daarvan waren 321 patiënten (45%) 18 jaar of jonger. Gemiddeld genomen waren de getroffen kinderen zelfs maar 13 jaar oud.
Volgens deze studie werd 91% van de penetrerende TBI’s bij jonge patiënten in Gaza veroorzaakt door granaatscherven, de andere 9% door schotwonden. Die laatste waren wel een stuk dodelijker; meer dan 40% van die slachtoffers stierf ten gevolge van de kogelschade, terwijl dat iets minder dan 30% was bij granaatscherven.
De ernst van de verwondingen
Om meer inzicht te krijgen in de ernst van de verwondingen en de gevolgen ervan, deelden de onderzoekers van deze studie de trauma’s in volgens de Glasgow Coma Scale (GCS): een TBI kan dan mild, gemiddeld, of ernstig zijn. Depreitere geeft wat meer duiding: ‘We delen de hersenletsels op volgens bewustzijnsniveau. Bij een mild letsel, zoals een hersenschudding, is er in het slechtste geval maar een kort verlies van bewustzijn. Patiënten kunnen dan vaak in het ziekenhuis alweer antwoorden op vragen. Bij de andere categorieën is er sprake van langer bewustzijnsverlies. Dan doen we een scan om te zien wat er mis is en kan het zijn dat we moeten opereren.’
Dit onderzoek rapporteerde 36% met milde, 20% met gemiddelde en 12% met ernstige TBI. Voor patiënten die meteen geïntubeerd werden voor ze in het ziekenhuis arriveerden, goed voor 32% van alle gevallen, is in dit onderzoek een aparte categorie voorzien.
Gevolgen
De mogelijke gevolgen van TBI werden in dit onderzoek gecategoriseerd als overlijden, vegetatieve staat, zware invaliditeit, gemiddelde invaliditeit of goed herstel. Volgens Depreitere kunnen die gevolgen dan ook heel breed zijn. ‘Het hangt natuurlijk af van de ernst en van de delen in de hersenen die beschadigd zijn, maar het gaat eigenlijk altijd om drie aspecten: de fysieke, de cognitieve, en de emotionele gevolgen.’
‘Fysiek kan er onder meer aanhoudende hoofdpijn, draaierigheid, of gezichtsverlies optreden, maar ook verlamming, bijvoorbeeld. Op cognitief vlak is er regelmatig sprake van aandachtsverlies, oriëntatieproblemen en leerstoornissen. Vooral bij kinderen is dat heel belangrijk,’ legt Depreitere uit. ‘Een kind dat niet goed kan leren, loopt namelijk een steeds grotere achterstand op tegenover leeftijdsgenoten. Dat heeft nog lang zijn effecten, jammer genoeg.’
Maar ook op emotioneel vlak kunnen de gevolgen van TBI lastig zijn. ‘Afhankelijk van welke delen van het brein zijn aangetast, worden slachtoffers soms echt een ander persoon,’ meent Depreitere. ‘Ook een apathische houding komt voor, zelfs bij mensen die een schijnbaar simpele hersenschudding hebben gehad.’
In totaal observeerden de onderzoekers in Gaza een goed herstel of een gemiddelde handicap in respectievelijk ongeveer 30% en 20% van de gevallen. Ook bij ernstige TBI had 26% van de patiënten een goed herstel. Ongeveer 20% van de jonge patiënten hield er een zware handicap aan over en 30% overleed aan hun verwondingen. Over het algemeen concluderen de onderzoekers aan de hand van een voorgaande literatuurstudie dat de ziekte- en sterftecijfers bij minderjarige slachtoffers in Gaza dus toch opvallend hoog liggen. Maar hoe komt dat?
Operaties
Die cijfers staan volgens de onderzoekers deels in verband met de hoeveelheid uitgevoerde operaties. Uit voorgaand onderzoek over Irak en Afghanistan, blijkt dat in 51% van de gevallen werd overgegaan tot een chirurgische ingreep. In deze studie werd slechts 17% van de TBI-patiënten geopereerd. Vooral bij schotwonden kwamen operaties vaker voor, in 41% van de gevallen. Bij granaatscherven ging het om slechts 14%.
Dat zou, volgens de onderzoekers, kunnen liggen aan verschillende factoren: de constante toestroom van gewonden in de ziekenhuizen, de aanhoudende bombardementen dichtbij en de overbelasting van operatiekwartieren en -benodigdheden. Niet iedereen zou zo meteen de nodige zorg kunnen krijgen.
‘Dat is wel een groot verschil met de situatie in Oekraïne,’ zegt Depreitere. ‘Aan de frontlinie is er misschien veel kapot, maar verder in het binnenland zijn er nog wel ziekenhuizen die patiënten kunnen verzorgen. Zowel de initiële behandeling als de langdurige nazorg kan dus nog wel grotendeels gedaan worden. In Gaza is gewoon alles kapot, dus zijn er minder operaties en al zeker minder opvolging mogelijk voor de patiënten daar,’ betreurt hij.
