Al eeuwenlang leven mensen zij aan zij met gevaarlijke planten die een rol speelden in jacht, geneeskunde en misdaad. Ook vandaag groeien sommige van die soorten gewoon in onze tuinen.
Al sinds mensenheugenis heeft onze soort kennis van giftige planten in onze omgeving. Onze verre voorouders dienden niet enkel te weten welke planten veilig waren om op te eten, ze gebruikten hun kennis over giftige planten ook ten behoeve van de jacht. Onlangs raakte bekend dat Afrikaanse jager-verzamelaars 60000 jaar geleden al hun pijlpunten in het gif van de gifbol (Boophone disticha) doopten om hun prooien sneller te doden. Ook de etymologie van het woord ‘toxisch’ wijst op dat eeuwenoude verband, gezien het woord afkomstig is van het Griekse ‘toxon’ dat boog betekent.
1. Taxus
Het is verleidelijk om aan te nemen dat de in Europa inheemse naaldboom Taxus haar naam ontleent aan het feit dat ze toxisch is, maar in werkelijkheid gaat het terug op het feit dat het hout van deze ‘venijnboom’ uitermate geschikt is voor het vervaardigen van handbogen. Dat is meteen ook de reden dat de Taxus zo goed als uitgestorven is in het wild, in het bijzonder in Engeland. Tijdens de honderdjarige oorlog in de late middeleeuwen stond het Engelse leger bekend om haar handboogschutters, die een belangrijk aandeel hadden in de overwinningen tegen de Fransen in Crecy (1346) en Azincourt (1415).
Alle delen van de Taxus baccata zijn giftig, behalve de roze ‘bes’ die eigenlijk een zaadrok is. Logisch als je bedenkt dat het gif bedoeld is om dieren af te schrikken van de plant te eten, terwijl de zoete zaadrok net als doel heeft om vogels te verleiden het zaad in te slikken en ergens anders te droppen na passage in hun spijsverteringskanaal, inclusief een handig pakketje meststoffen.
2. Wolfskers
Ook bij tomaat, een lid van de gevreesde nachtschadefamilie, is enkel de bes eetbaar en zijn de andere plantendelen giftig. Dat is niet zo voor de verwante wolfskers. Meestal maakt een plant met een bittere smaak en/of een onuitstaanbare geur duidelijk dat ze niet geschikt zijn voor consumptie, maar naar verluidt smaakt de bes van de wolfskers zoet. De wetenschappelijke naam van deze plant is Atropa belladonna. Het eerste deel verwijst naar de Griekse schikgodin van de dood Atropos, het tweede deel betekent letterlijk ‘mooie vrouw’. In de Renaissance was het gebruikelijk onder dames om het sap van de wolfskers in de ogen te druppelen om de pupillen te verwijden. De plant was ook populair als heksenkruid, in het bijzonder om haar geestverruimende eigenschappen.
3. Gevlekte scheerling
De gevlekte scheerling (Conium maculatum) is zo’n gifplant die met haar geur duidelijk maakt dat je er beter vanaf blijft. Bij warm weer en bij kneuzing verspreidt ze de geur van muizenurine. De plant komt relatief vaak voor op oevers en bermen, waar ze verward kan worden met andere leden van de schermbloemenfamilie zoals de eetbare soorten wilde peen, pastinaak en venkel.
Bij de Oude Grieken was de plant in gebruik voor executies. De bekendste terdoodveroordeelde die met het gif van de plant werd omgebracht is Socrates, die in 399 voor Christus in Athene met de gifbeker werd berecht. De scherpe geest van Socrates bleef tot het allerlaatste moment actief: het gif zorgt voor een progressieve verlamming vanaf de voeten naar boven en resulteert uiteindelijk in de dood door verstikking, maar al die tijd blijft de vergiftigde bij bewustzijn. Zijn tijdsgenoot Aristophanes, toneelschrijver en eveneens Athener, verwoordde het effect van de gevlekte scheerling als volgt: “de scheerling wijst de weg naar de onderwereld. Een koude winterse weg die de benen snel doet verstijven.”
Monnikskap
Ook het geslacht monnikskap (Aconitum) was reeds gekend in de oudheid. Plinius de Oudere schreef in zijn Naturalis Historia dat de plant ontstond uit het kwijl van de hellehond Cerberus nadat Hercules hem uit de Onderwereld ontvoerde. Cicero verdedigde dan weer de Romeinse politicus Lucius Calpurnius Bestia, die ervan beticht werd zijn vrouw te hebben omgebracht door monnikskap op haar geslachtsdelen te wrijven. De plant bleef doorheen de geschiedenis een populair moordwapen. In 2009 bracht een Britse vrouw haar ex-man om het leven door vermalen monnikskap toe te voegen aan een curryschotel.
5. Vingerhoedskruid
De beroemde Britse misdaadauteur Agatha Christie situeerde het moordwapen regelmatig in de tuin. Tot viermaal toe is de populaire tuinplant vingerhoedskruid (Digitalis purpurea) de schuldige. Agatha Christie hield zelf van tuinieren en had dus een uitgebreide botanische kennis. De gifstof digoxine uit de plant werkt in op het hart. Een kleine dosis laat het hart harder maar minder frequent slaan, terwijl een dodelijke dosis een hartstilstand veroorzaakt. De stof wordt effectief gebruikt bij hartaandoeningen, maar het therapeutisch venster is heel smal. De Zwitserse alchemist Paracelsus wist reeds in de zestiende eeuw dat elke stof giftig is indien de dosis hoog genoeg ligt, maar in het geval van digoxine ligt de gevaarlijke dosis heel dicht bij de werkzame dosis. Het is dan ook geen plant die geschikt is voor zelfmedicatie of thuisgebruik.
Planeet Plant
In mijn podcast Planeet Plant draait alles om planten. In de vierde aflevering worden negen verschillende giftige planten besproken, waaronder de vijf in deze blog. Waarom wordt taxus ingezameld door Kom Op Tegen Kanker, is het eten van wilde kwartels niet zonder gevaar en moet je ook opletten met het bereiden van je patatjes? Kom het te weten in deze podcast!
