‘Gok met mate’, ‘Stop op tijd’. Dit soort boodschappen om gokken te ontraden, werken niet altijd. Integendeel, soms zetten ze net aan tot gokken. Dat blijkt uit onderzoek van Steffi De Jans (Universiteit Gent), die voor haar werk bekroond wordt met de POWER, de prijs van het blad Eos Psyche&Brein.
Bijna een op de drie Belgen ouder dan 15 jaar gokt minstens een keer per jaar, en 8 procent doet dat zelfs wekelijks. Steffi De Jans is niet verbaasd. “Dat ligt in lijn met wat we al jaren in de Nationale Gezondheidsenquête van Sciensano zien”, verklaart ze. Dat gokken doen ze allang niet meer alleen in casino’s of met de Lotto, maar meer en meer online, waar sociale controle wegvalt. “Je hebt een casino in je broekzak. Je hoeft alleen maar je smartphone boven te halen, dat kan overal en altijd, 24/7.” De Jans pleit voor een totaalverbod op gokreclame, maar beseft dat zoiets in de digitale wereld makkelijker gezegd is dan gedaan.
Waarom vinden we gokken zo leuk?
“Om te beginnen willen mensen positieve emoties ervaren. We willen plezier maken, of ontspannen. De keerzijde van die medaille is coping of ontsnapping: mensen gaan gokken juist om iets negatiefs – stress, verveling, angst – niet te voelen. Onderzoek toont aan dat wie gokt met die insteek, de grootste kans heeft om een gokstoornis (een verslaving) te ontwikkelen. Anderen hopen er vooral geld mee te verdienen. Tot slot is er het sociale aspect. Mensen doen het graag in groep, bijvoorbeeld een pokeravond met vrienden of een weddenschap in het café.”
Welke psychologische mechanismen spelen daarin mee?
“Gokken werkt met onvoorspelbare beloningen. Je weet nooit wanneer of hoe vaak je gaat winnen. Die onzekerheid prikkelt het dopaminesysteem in onze hersenen, waardoor we verlangen naar meer. Een mechanisme dat daarbij aansluit, is het near-miss effect: als je nét niet gewonnen hebt. Denk aan een slotmachine waarbij je al twee dezelfde symbolen hebt gekregen, maar het bij het derde toch nog misloopt. Dan gaan je hersenen op dezelfde manier reageren als wanneer je wel gewonnen hebt: hetzelfde beloningssysteem treedt in werking, en je wil het graag opnieuw proberen. Gokbedrijven doen er alles aan om mensen net niet te laten winnen. Dankzij het near-miss effect denken we: de volgende keer lukt het vast. Waarmee we bij chasing losses zijn aanbeland. De term zegt het zelf, je gaat je verliezen najagen in de hoop het geld dat je al eerder verloren hebt, terug te winnen. Ook dat motiveert je om voort te spelen. Want je denkt: op een bepaald moment zal het geluk aan mijn kant staan. Terwijl het huis altijd wint.”
Waar komt die zelfoverschatting vandaan?
“Bij sportweddenschappen speelt de illusie van controle een belangrijke rol. Je denkt dat je expertise of kennis de uitkomst van het gokken zal beïnvloeden. ‘Ik weet veel over voetbal, dus ik heb een grotere kans om te winnen.’ Helaas, onderzoek heeft uitgewezen dat zoiets de juistheid van je voorspellingen niet verbetert. Sport blijft nog altijd sport. Tijdens het WK voetbal afgelopen zomer heeft iemand een miljoen dollar verloren via het platform Polymarket toen Spanje onverwacht niet verder kwam dan een gelijkstand tegen Kaapverdië. De ‘zekere zege’ van Spanje bleek een illusie.”
“En ken je de Monte Carlo fallacy? Dat is een denkfout waarbij je ervan uitgaat dat het toeval zich zal corrigeren. Stel, je hebt vijf keer op rij munt gegooid. Dan denk je de zesde keer: nu zal het wel een keer kop zijn. Maar je kans blijft bij iedere toss 50-50. Omgekeerd heb je de hot hand fallacy, als een gokautomaat bijvoorbeeld al de hele tijd winst geeft en je daarom maar blijft voortspelen. Opnieuw: elk spel geeft je in principe evenveel kans op winst of verlies.”
Zijn bepaalde mensen gevoeliger voor de verleiding om te gokken?
“In België is gokken het populairst bij mannen van middelbare leeftijd. Van oudsher doen mannen het meer dan vrouwen, al stijgt wereldwijd het aandeel van vrouwen in de cijfers. Je ziet dat gokaanbieders daarop inspelen, door hun reclame steeds meer naar vrouwen te richten. Zo was er tijdens de Superbowl een commercial waarin celebrity Kendall Jenner sportweddenschappen aanprees.”
“Daarnaast zijn er ook persoonlijkheidskenmerken die samenhangen met gokken. Mensen met een gokverslaving blijken vaak impulsiever. Ook neuroticisme, waarbij je gevoeliger bent voor angst, stress en onzekerheid, lijkt gelinkt aan het ontwikkelen van een gokstoornis. Die is trouwens in het psychiatriehandboek DSM-5 opgenomen als verslavingsstoornis, onder dezelfde categorie als middelenverslaving, zoals alcohol en drugs. Het is dus geen pure impulscontrolestoornis, zoals lang gedacht.”
Wat zijn de gevolgen van een gokverslaving?
“De meeste mensen zullen spontaan aan financiële consequenties denken, maar het gaat veel verder dan dat: relationele problemen, mentale gezondheidsproblemen zoals angst en depressie, baanverlies … Onderzoek heeft zelfs een verband aangetoond tussen een gokverslaving en suïcide. En het blijft niet beperkt tot de persoon zelf die een gokverslaving heeft: uit studies blijkt dat wel zes mensen in diens omgeving ook gevolgen ondervinden. Dan spreken we over vrienden, familie, maar toch vooral partners en kinderen. Bij hen gaat het in eerste instantie over emotionele en relationele schade. Maar in verdere fasen kunnen ook financiële problemen binnen het gezin ontstaan. Breder zien we ook schade voor de maatschappij of de samenleving, in de vorm van arbeidsverzuim, jobverlies en stijgende criminaliteit.”
Online gokken wordt populairder. Is het gevaarlijker dan fysiek gokken?
“Onderzoek toont aan dat mensen die enkel online gokken een hoger risico hebben op het ontwikkelen van een gokverslaving dan mensen die enkel fysiek gokken. Maar wie beide doet, loopt natuurlijk het meeste gevaar. Hoe meer je met gokken bezig bent, hoe groter de kans op een gokstoornis. Online gokken leent zich daar gewoon beter toe, omdat je het altijd en overal kunt doen. Zelfs tijdens een sportwedstrijd bijvoorbeeld kun je makkelijk nog extra geld inzetten.”
“Ik zie digitaal gokken alleen nog maar verder toenemen. Dat hangt ook samen met nieuwe trends, bijvoorbeeld het eerder vernoemde Polymarket, dat zich niet met de klassieke gokwereld wil associëren. Het behoort tot de zogenaamde voorspellingsmarkt: je gokt tegen elkaar, door een voorspelling te doen. Wat de ene verliest, wint de andere. Er is dus geen huisvoordeel zoals dat het geval is als je pakweg bij Unibet gokt, al rekent het platform wel transactiekosten aan. Een andere nieuwe trend is geld inzetten op e-sports, wedstrijden die virtueel worden gespeeld. Dat speelt zich allemaal online af.”
Je zou het niet zeggen, maar gokreclame en -sponsoring zijn al een tijdje verboden.
“Sinds 1 juli 2023 is gokreclame inderdaad verboden in België, maar er blijven nog uitzonderingen en overgangsmaatregelen bestaan, zoals voor sponsoring in de sport. Vanaf 2028 zou er ook daar geen gokreclame meer mogen zijn – maar dat geldt dan weer niet voor amateursport. Ook nog toegelaten is search engine advertising: wie al eens gokgerelateerde zoektermen googelt en dus interesse toont, kan nog gokreclame te zien krijgen in zoekmachines. Dat maakt dat er nog heel wat reclame is. Bovendien gaan gokbedrijven volop op zoek naar de grijze zones. Ze lanceren bijvoorbeeld een website voor sportnieuws, met een naam die erg doen denken aan het originele gokmerk en met dezelfde look-and-feel.”
“De Nationale Loterij is een geval apart en mag gewoon reclame blijven maken voor haar loterij- en krasproducten. Het beleid mag de regelgeving op dat vlak meer gelijktrekken, vind ik. Met haar prominente reclame voor zulke producten draagt de Nationale Loterij bij aan de normalisering van gokken in de samenleving. In haar reclame wordt gokken ook vaak gelinkt aan winnen en een glamoureuze levensstijl. Ze speelt ook erg in op cause-marketing, een onderwerp waarin ik me de afgelopen jaren heb verdiept. Hier betreft het gokbedrijven die goede doelen steunen en daar graag mee uitpakken. Het zit al vervat in de slogan van de Nationale Loterij: ‘Meer dan spelen’. Maar ook in haar reclamespotjes stelt ze heel vaak dat spelen met de Nationale Loterij ook betekent dat je goede doelen steunt. Zo ga je je als consument minder schuldig voelen.”
Net als bij alcohol gaat gokreclame steeds gepaard met een ontradende boodschap. Werkt dat?
“Enkele jaren geleden hebben we onderzoek gedaan naar waarschuwingsboodschappen bij gokreclame. ‘Gok met mate’, was er een van. In de resultaten zagen we gek genoeg dat vooral mensen met een risico op gokstoornis na het zien van de boodschap een hogere gokintentie aangaven (in vergelijking met reclame zonder boodschap). Ze waren dus meer geneigd om te gokken. Daar zijn verschillende verklaringen voor. Misschien waren de mensen de boodschap al beu gehoord, of interpreteerden ze die als kritiek op hun eigen gedrag. Of zagen ze die net als een aanmoediging: ‘Gok, met maten!’ Want het klinkt natuurlijk wel wat dubbelzinnig.”
“In ieder geval leggen die boodschappen de verantwoordelijkheid heel sterk bij het individu. ‘Het is jouw keuze om te gokken, dus jouw verantwoordelijkheid.’ Die framing is sterk gestuurd door de gokindustrie, alsof maar een heel beperkt aantal mensen de controle kwijt is. (2,6 procent van de Belgen heeft een gokverslaving of een risicoprofiel, aldus De Jans) Er wordt te weinig rekening gehouden met factoren die bijdragen aan gokgedrag en -verslaving, zoals je genen en omgevingsfactoren waaronder marketing.”
Hoe zou dat beter kunnen?
“In de werkgroep van de Hoge Gezondheidsraad rond waarschuwingslabels op gokreclame hebben we een aantal voorstellen gedaan voor een goed label, of goede boodschap. Om te beginnen: eenvoudige taal, makkelijk te begrijpen, geen technische termen en zeker ook geen woorden met positieve bijklank. Een van de ideeën was om gokken als verliezen voor te stellen, en aan te geven dat de gevolgen verder reiken dan het financiële. Je kan ook een directe call to action gebruiken, bijvoorbeeld: ‘Spendeer maximaal 1 procent van je inkomen aan gokken’, want dat is volgens hulpverleners ergens nog ‘gezond’. Of een soort zelfevaluatie, met een vraag als: ‘Hoeveel heb jij al verloren?’ Daarmee laat je mensen stilstaan bij hun eigen gokgedrag. We hadden een hele reeks suggesties gedaan, omdat we weten uit de literatuur dat er bij eenzelfde boodschap op den duur irritatie of moeheid kan ontstaan. Maar het is natuurlijk heel belangrijk dat zulke boodschappen eerst getest worden, dat er onderzoek naar gedaan wordt om te zien welke effectief zijn.”
Moet je gokken volledig ontraden, of mensen vooral waarschuwen voor het gevaar van verslaving?
“Ik ben op zich niet tegen gokken. Voor veel mensen is en blijft het een ontspannende activiteit. Maar hoe meer mensen beginnen met gokken, hoe meer mensen ook uiteindelijk een gokverslaving zullen ontwikkelen – daar valt niet aan te ontsnappen. Daarom vind ik het belangrijk om in te zetten op preventie, om de toestroom te beperken, vooral wanneer het gaat over kwetsbare groepen en jongeren. We mogen gokken niet nog meer gaan normaliseren.”
U vermeldt jongeren. Zijn zij vatbaarder voor gokreclame?
“Ja. We zien dat jongeren er positiever op reageren. Dat blijkt bijvoorbeeld uit een studie die reacties van volwassenen en jongeren na het bekijken van gokreclame heeft vergeleken. Bij de jongeren wekten ze vooral positieve emoties op, bij de volwassenen vooral negatieve. Bovendien zijn volwassenen vaak ook bezorgder over de impact van zulke reclame op kwetsbare groepen, bijvoorbeeld op hun eigen kinderen. Dat is een duidelijk verschil.”
Heeft u tot slot nog advies voor het beleid?
“Ik pleit ervoor om gokken te benaderen als een volksgezondheidsprobleem. Het is een commerciële activiteit, bedoeld om winst te maken. Maar het is ook een potentieel schadelijke activiteit, dat mogen we niet vergeten. Daarom is het heel belangrijk om de terminologie en de framing rond gokken te veranderen. Nu spreken we nog vaak over spel en spelen - ik betrap mezelf daar soms ook nog op. Net zo belangrijk is een totaalverbod op gokreclame. Dat is de enige manier om ervoor te zorgen dat er geen uitzonderingen, interpretatieverschillen en achterpoortjes blijven bestaan.”
Steffi De Jans
Steffi De Jans is verbonden aan de vakgroep Communicatiewetenschappen van de Universiteit Gent. Haar onderzoek wordt momenteel gefinancierd door het Fonds Wetenschappelijk Onderzoek (FWO). In 2020 promoveerde ze op onderzoek naar de reclamekennis van minderjarigen. Vandaag ligt haar focus op reclame voor potentieel schadelijke producten of gedragingen, zoals gokken. Als expert maakte De Jans deel uit van de werkgroep van de Hoge Gezondheidsraad rond waarschuwingslabels op gokreclame, na de invoering van het koninklijk besluit in 2023.
“Internationaal erkend en maatschappelijk zeer relevant”
Voor haar onderzoek naar gokverslaving krijgt Steffi De Jans de POWER, de prijs van Eos Psyche&Brein voor onderzoek naar mentaal welzijn. De jury looft de maatschappelijke relevantie, en het feit dat haar onderzoek beleidsmakers tot actie kan aanzetten. 'De Jans publiceerde haar onderzoeksresultaten in impactvolle tijdschriften, maar draagt evengoed bij aan de maatschappelijke discussie, door actieve wetenschapscommunicatie en concrete beleidsvoorstellen.' De jury bestond uit psycholoog Filip Raes (KU Leuven), psycholoog Jasper Van Assche (Université Libre de Bruxelles), psychiater Jan Cootjans (voormalige vzw SAW) en Liesbeth Gijsel (Eos Wetenschap). Juryvoorzitter was psycholoog Marie-Anne Vanderhasselt (UGent).
