De oorlog in Oekraïne heeft de internationale ruimtevaart fundamenteel veranderd. De ruimte blijkt geen neutrale omgeving, maar een spiegel van aardse machtsverhoudingen. Tegelijk herinnert die situatie ons eraan hoe belangrijk onderlinge samenwerking is.
Wie ’s avonds naar de sterren kijkt, ziet geen grenzen, geen staten, geen sancties, geen machtsblokken. De ruimte oogt als het ultieme eenheidsdomein, los van aardse conflicten. Maar die indruk is misleidend. Wat zich vandaag boven onze hoofden afspeelt, is onlosmakelijk verbonden met wat hier beneden gebeurt.
De oorlog in Oekraïne heeft dat scherper zichtbaar gemaakt dan ooit. Niet alleen op diplomatiek en economisch vlak, maar ook in de ruimtevaart. Sinds 2022 werd de Russische ruimtevaartsector grondig hertekend, niet door een technologische mislukking, maar door politieke beslissingen die bestaande samenwerkingen abrupt doorsneden.
Een onderbroken ecosysteem
Jarenlang functioneerde ruimtevaart als een complex, internationaal verweven ecosysteem. Rusland was daarin een vaste schakel. Russische raketten, motoren en lanceerdiensten maakten deel uit van Europese en mondiale programma’s. Samenwerking was niet altijd ideologisch warm, maar wel functioneel. Ze werkte omdat ze gebaseerd was op wederzijdse afhankelijkheid.
De sancties maakten daar in korte tijd een einde aan. Contracten verdwenen, gezamenlijke projecten werden stilgelegd en toegang tot cruciale technologie viel weg. Voor een sector die denkt in tijdspannes van tien tot twintig jaar, was dat geen tijdelijke verstoring, maar een structurele breuk.
Aanpassing onder druk
Zoals in elk complex systeem volgde een fase van heroriëntatie. Rusland verschoof de focus naar binnenlandse productie en naar nieuwe internationale partners. China groeide daarbij uit tot een strategische spil, onder meer via gezamenlijke plannen voor een toekomstig maanstation en verdere samenwerking in lanceertechnologie.
Tegelijk werd actiever gezocht naar samenwerking met landen in Afrika, Latijns-Amerika en het Midden-Oosten. Niet als directe vervanging van vroegere partners, maar als onderdeel van een bredere geopolitieke herpositionering. Ruimtevaart wordt zo steeds meer een verlengstuk van strategisch beleid.
Een gefragmenteerde kosmos
Wat zich vandaag aftekent, is geen volledige ontkoppeling, maar een fragmentatie van de mondiale ruimtevaart. Parallelle ecosystemen ontstaan, elk met eigen infrastructuren, normen en partners. Aan de ene kant een westers netwerk, sterk commercieel en privaat gestuurd, met programma’s zoals Artemis. Aan de andere kant een meer staatsgedreven model, waarin ruimtevaart expliciet wordt gekoppeld aan geopolitieke belangen.
Die opsplitsing maakt samenwerking complexer, maar niet onmogelijk. Ze vraagt meer afstemming, meer diplomatie en vooral meer vertrouwen dan vroeger. Zelfs technische standaarden en datadeling krijgen een politieke lading.
Ruimtevaart als onzichtbare infrastructuur
De impact reikt verder dan lanceerplatformen en missies. Satellieten vormen vandaag een onzichtbare infrastructuur waarop onze samenleving steunt op vlak van communicatie, navigatie, klimaatmonitoring en noodhulp. Dat maakt ruimtevaart tegelijk krachtig en kwetsbaar.
De recente inzet van commerciële satellietnetwerken in conflicten toont hoe snel civiele technologie strategisch relevant wordt. De grens tussen wetenschappelijk, commercieel en militair gebruik vervaagt, niet uit kwaadwilligheid, maar omdat technologie altijd meebeweegt met menselijke noden en conflicten.
Geen aparte wereld
Wat de hertekening van de Russische ruimtevaart vooral blootlegt, is dat de ruimte geen aparte wereld is. Ze weerspiegelt onze aardse dynamieken: samenwerking en wantrouwen, afhankelijkheid en autonomie, idealen en belangen.
Tegelijk blijft ruimtevaart iets bijzonders. Ze herinnert ons eraan dat geen enkel land, geen enkele organisatie, alles alleen kan. Periodes van grote wetenschappelijke, technologische of maatschappelijke vooruitgang, zijn altijd het resultaat geweest van gedeelde inspanningen over de grenzen heen.
Voorbij de breuklijnen
De ruimte is vandaag meer dan ooit een geopolitiek speelveld. Maar ze blijft ook een plek die uitnodigt om onze blik omhoog te richten en na te denken over hoe we omgaan met kwetsbaarheid in systemen die we samen hebben opgebouwd.
De vraag is dan ook niet of geopolitiek de ruimte heeft bereikt (dat stadium zijn we voorbij) maar of we erin slagen om, ondanks de breuklijnen, te blijven werken aan nieuwe vormen van samenwerking die ons verder doen kijken dan de eerstvolgende crisis.
