Bij auto-immuunziekten keert het immuunsysteem zich tegen onszelf. Vandaag worden deze aandoeningen dan ook vaak behandeld met chronische onderdrukking van het ontspoorde immuunsysteem. Dit is vaak niet zonder bijwerkingen en lost het onderliggende probleem helaas niet op. Immunologen werken daarom nu aan een alternatief: een concept dat we ‘immune reset’ noemen.
Een op tien mensen leeft met een auto-immuunziekte. En toegegeven, met een simpele druk op de knop zullen we voorlopig al deze mensen nog niet kunnen helpen (al durf ik tegenwoordig nooit nooit zeggen in een wereld met alsmaar meer geavanceerde AI en robotica…). Wel zijn we goed op weg om het zieke immuunsysteem van mensen met een auto-immuunziekte als het ware te ‘resetten’ met een nieuwe groep van behandelingen. Door specifieke ontspoorde immuuncellen terug naar de fabrieksinstellingen te switchen, zien we in de eerste klinische studies veelbelovende resultaten.
Hoe gaat dit juist in zijn werk? En mogen we optimistisch zijn over de toekomst? Ik licht het hier graag even toe.
Verwarde soldaten
De hoofdtaak van het immuunsysteem bij gezonde mensen is ons beschermen tegen ziekten en infecties. Dat doet het voornamelijk door het elimineren van bedreigingen van buitenaf (denk virussen en bacteriën) of van gemuteerde lichaamseigen cellen die aanleiding kunnen geven tot kanker. Bij mensen met een auto-immuunziekte werkt het immuunsysteem om verschillende redenen niet naar behoren en valt het juist de gezonde lichaamseigen cellen aan. Dit leidt tot ontstekingen en uiteindelijk beschadiging van verschillende organen: de alvleesklier bij diabetes, de hersenen bij multiple sclerose (MS), de gewrichten bij reumatoïde artritis enzovoort.
Ik gebruik even een vergelijking om het wat concreter te maken. Ons immuunsysteem is als een leger. Je hebt verschillende machten en eenheden die allemaal met mekaar in contact staan en waarbij onderlinge communicatie en samenwerking cruciaal is. Als enkele soldaten binnen een bepaalde eenheid verkeerde informatie beginnen doorgeven, zou dit wel eens tot een kettingreactie kunnen leiden en resulteren in een mislukte aanval, of erger nog, een geslaagde aanval op het foute doelwit. Dit is exact wat er in een auto-immuunziekte gebeurt. Deze verwarde soldaten noemen we autoreactieve T- en B-cellen, en zij geven foutieve signalen (‘Help! Indringer!’) door aan de andere eenheden van het immuunsysteem met als gevolg een misplaatste aanval op onze eigen gezonde weefsels.
Van dweilen met de kraan open naar het sluiten van de kraan
Vroeger, voordat we de verwarde soldaten konden identificeren, behandelden we auto-immuunziekten met algemene ontstekingsremmers en geneesmiddelen die het volledige immuunsysteem platleggen. Dit zorgt inderdaad voor minder ziektesymptomen, maar ook voor veel ongewenste bijwerkingen zoals een verhoogd risico op infecties en kanker, want ook de goede, hardwerkende soldaten worden zo onderdrukt. Bovendien lost deze aanpak het onderliggende probleem niet op, en komen de symptomen terug van zodra we de behandeling stopzetten.
De nieuwe generatie geneesmiddelen die we nu in de kliniek gebruiken, zijn al meer doeltreffend. Ze vallen enkel de verwarde soldaten aan en sparen de rest, wat leidt tot minder ongewenste bijwerkingen. Het probleem met de huidige behandelingen is echter dat ze vaak niet krachtig genoeg zijn om álle verwarde soldaten buiten spel te zetten. Ook deze behandelingen dienen we dus chronisch toe, want als je ze stopt, kunnen opnieuw de ziektesymptomen terugkeren.
Vandaag de dag werken we in het labo dus aan de nieuwste generatie immuuntherapieën die wel degelijk in staat zijn om nagenoeg alle verwarde soldaten te elimineren en zo dus voor een blijvend resultaat kunnen zorgen, zelfs met een kortstondige behandeling. We noemen deze behandelingen ‘immune reset therapieën’ omdat ze in staat lijken het zieke immuunsysteem te resetten naar dat van een gezond persoon.
Deserteurs
Immunologie labo’s van over de hele wereld werken momenteel aan dit concept en het arsenaal aan experimentele immune reset therapieën is ondertussen al aanzienlijk. In grote lijnen volgen ze allemaal hetzelfde principe: we maken deserteurs van de soldaten. Euh…wat? Ik leg het even uit.
Als eerste stap gaan we bepaalde immuuncellen uit de patiënt zelf isoleren. Dit doen we aan de hand van een soort dialysetoestel zoals je het kan kennen van bloed- of plasmadonaties (genaamd leukaferese). Vervolgens bewerken we deze immuuncellen in het labo op zo een manier dat ze ultra gevoelig worden voor de signalen van de verwarde soldaten (voorlopig meestal de B-cellen). Als laatste dienen we deze bewerkte immuuncellen terug toe aan de patiënt. Wat er op dat moment gebeurt, is dat we de soldaten tegen mekaar hebben opgezet: de bewerkte immuuncellen gaan nu de verwarde soldaten heel efficiënt beginnen elimineren – veel efficiënter dan onze huidige behandelingen dat kunnen.
Wanneer alle verwarde soldaten verwijderd zijn, zien we dat het immuunsysteem zichzelf begint te herstellen met gezonde, goed functionerende soldaten die niet meer de neiging hebben om lichaamseigen weefsels aan te vallen.
Hoop op genezing?
De eerste klinische studies waarbij dit soort behandelingen aan een kleine groep patiënten wordt gegeven, zijn volop aan de gang. Vooral de resultaten in lupus patiënten, waar bij sommige patiënten de ziekte zelfs na meer dan een jaar niet leek terug te komen, zijn hoopvol. Ook in België dragen we ons steentje bij. Zo werd vorig jaar in het UZ Gent nog de eerste MS patiënt behandeld met een immune reset therapie (namelijk CAR-T-celtherapie). Helaas zijn er vorige maand ook enkele klinische studies stopgezet omwille van ernstige ongewenste bijwerkingen – een herinnering voor ons als onderzoekers dat er dus nog werk aan de winkel is.
We mogen dus terecht enthousiast zijn over deze nieuwe vorm van behandelingen, maar de veiligheid van de patiënt moet altijd primeren. Daarom zijn er dus nog een heel aantal openstaande vragen die eerst beantwoord moeten worden vooraleer we deze behandelingen op grote schaal aan mensen met auto-immuunziekten kunnen aanbieden: ‘Wat veroorzaakt de ongewenste bijwerkingen op de korte of lange termijn?’, ‘Waarom zien we deze bijwerkingen maar bij enkele patiënten en niet bij de rest?’ en ‘Kunnen we de ziekte nu echt permanent uitroeien en dus van een volledige immune reset of genezing spreken?’
Gelukkig zijn dit vragen waar immunologen maar al te graag een antwoord op willen geven. We staan dichter dan ooit bij een fundamentele switch in hoe we auto-immuunziekten behandelen: van chronische onderdrukking van het immuunsysteem, naar kortstondige immune reset therapie en – hopelijk in een niet al te verre toekomst – genezing.
Terug naar het labo dus, op zoek naar verdere antwoorden.
Bronnen:
Isaacs, J.D. Immune reset and immune retune: approaching cure?. Nat Rev Rheumatol 22, 215–217 (2026). https://doi.org/10.1038/s41584-026-01357-7
Schett, G., Xu, H. Resetting autoimmune disease with CAR cell therapies. Nat Med 32, 2007–2016 (2026). https://doi.org/10.1038/s41591-026-04430-6
