De aandacht voor de menstruatiecyclus zit in de lift. Niet alleen in apps en op sociale media, maar ook in de wetenschap groeit de belangstelling voor de cyclus als mogelijke graadmeter voor de algemene gezondheid. Sommigen noemen hem zelfs de 'vijfde vitale functie'. Hoe terecht is die claim?
Bloeddruk, hartslag, ademhalingsfrequentie en lichaamstemperatuur zijn de klassieke vitale functies. Artsen meten ze om in één oogopslag een beeld te krijgen van hoe het lichaam functioneert. Ondertussen pleiten sommige onderzoekers en merken zoals Guud Woman ervoor om de menstruatiecyclus in dat rijtje op te nemen. Hun boodschap is eenvoudig: wie haar menstruatie goed opvolgt, beschikt over een maandelijkse gezondheidscheck, een soort van ‘maandelijks rapport.’
Foute terminologie
Volgens prof. dr. Marleen Temmerman, gynaecologe en emeritus hoogleraar aan de Universiteit Gent, zit daar een kern van waarheid in, maar klopt de terminologie niet helemaal. ‘Een vitale functie is iets dat je fysiek meet, zoals bloeddruk of hartslag. De menstruatie hoort daar strikt genomen niet bij.’ Dat betekent volgens haar niet dat de cyclus onbelangrijk is. ‘Bij elk consult van een meisje of jonge vrouw vragen we hoe de menstruatie verloopt. Dat maakt al decennialang deel uit van de anamnese. Dat is dus eigenlijk niets nieuws’, vertelt Temmerman.
Een afwijkend menstruatiepatroon kan een eerste aanwijzing zijn voor hormonale aandoeningen, stofwisselingsproblemen of gynaecologische ziekten en verdient daarom zeker aandacht tijdens een medische consultatie. Maar de stap naar een volwaardig ‘vijfde vitale functie’ is volgens Temmerman niet correct.
Waardevolle graadmeter
Los van de terminologische discussie groeit het wetenschappelijke bewijs dat de menstruatiecyclus een waardevolle indicator kan zijn van de algemene gezondheid. Omdat schommelingen in oestrogeen en progesteron ook invloed hebben op het immuunsysteem, de bloedvaten, de stofwisseling en de stemming, kunnen verstoringen in de cyclus dus ook effect hebben op de gehele mentale en fysieke gezondheid van een vrouw.
‘Schildklierproblemen, een verhoogd prolactinegehalte, over- of ondergewicht en stress kunnen de menstruatiecyclus verstoren of zelfs volledig doen stilvallen’
Daarnaast tonen grootschalige bevolkingsstudies aan dat de menstruatiecyclus verband houdt met aandoeningen zoals PMOS (voorheen PCOS), schildklierproblemen en type 2-diabetes. Dat verbaast prof. dr. Herman Depypere, gynaecoloog aan de Vrouwenkliniek van UZ Gent, allerminst. Volgens hem staat de menstruatiecyclus nooit op zichzelf, maar weerspiegelt ze de wisselwerking tussen verschillende hormonale systemen en hun onderlinge balans.
‘Schildklierproblemen, een verhoogd prolactinegehalte, over- of ondergewicht en stress kunnen de menstruatiecyclus verstoren of zelfs volledig doen stilvallen’, legt hij uit.
Toch waarschuwt Depypere ervoor om uit een afwijkende cyclus meteen medische conclusies te trekken. Een onregelmatige menstruatie betekent niet automatisch dat er sprake is van ziekte. ‘De cyclus is heel individueel. Wat voor de ene vrouw normaal is, hoeft dat voor de andere niet te zijn.’ Juist daarom is de menstruatie volgens hem geen universele graadmeter, maar wel een waardevolle parameter die artsen samen met andere klachten en risicofactoren moeten beoordelen.
Hormonale anticonceptie
Depypere plaatst wel een belangrijke kanttekening bij de populaire claim. ‘Contraceptie overrulet alles’, zegt hij. Wie hormonale anticonceptie gebruikt, legt de natuurlijke hormonale regeling grotendeels stil, waardoor de menstruatiecyclus nog weinig vertelt over de onderliggende gezondheid. ‘Vandaag gebruiken de meeste vrouwen een vorm van hormonale anticonceptie’, merkt hij op. Dat beperkt de toepasbaarheid van de cyclus als algemene gezondheidsindicator in de praktijk aanzienlijk.
Bij vrouwen die geen hormonale anticonceptie gebruiken, ligt dat anders. De natuurlijke hormonale schommelingen zijn dan wel zichtbaar in de cyclus én hebben invloed op verschillende processen in het lichaam. Zo stijgen na de eisprong de basale lichaamstemperatuur, de hartslag, de ademhalingsfrequentie en de bloeddruk licht. Daarnaast beïnvloeden hormonen onder meer het immuunsysteem, de stofwisseling en de botgezondheid.
Overmedicalisering
Temmerman plaatst de recente aandacht voor de menstruatiecyclus in perspectief. Ze waarschuwt ervoor om niet elke afwijking meteen als een medisch probleem te beschouwen. ‘Er zijn voldoende meisjes en vrouwen die een onregelmatige cyclus hebben. Zolang dat niet gepaard gaat met andere klachten, moet je daar geen ziektebeeld van maken.’
Een onregelmatige menstruatie kan inderdaad een aanwijzing zijn voor aandoeningen zoals het polyendocrien metabool ovarium syndroom (PMOS) of een schildklierstoornis, maar even goed het gevolg zijn van stress, gewichtsveranderingen of normale hormonale schommelingen. Daarom moet de cyclus volgens Temmerman altijd beoordeeld worden in de bredere medische context en niet als een op zichzelf staande gezondheidsmeter.
‘Mensen gaan hun cyclus soms te hard analyseren, waardoor onnodige ongerustheid ontstaat’
Ook de groeiende populariteit van cyclusapps en andere vormen van zelfmonitoring bekijkt ze met de nodige nuance. ‘Mensen gaan hun cyclus soms te hard analyseren, waardoor onnodige ongerustheid ontstaat. En net die stress kan op haar beurt opnieuw een negatieve invloed hebben op de cyclus.’
Het klopt dus dat de menstruatiecyclus waardevolle informatie kan geven over de algemene gezondheid. Een afwijkend menstruatiepatroon kan een vroeg signaal zijn van onderliggende hormonale of metabole problemen en verdient daarom aandacht tijdens een medische consultatie. Maar de voorstelling van de menstruatiecyclus als een volwaardige ‘vijfde’ vitale functie sluit niet volledig aan bij de gangbare medische definitie van vitale functies. Anders dan bloeddruk of hartslag is de menstruatiecyclus geen fysiologische meting, maar een onderdeel van de medische anamnese waarin de dokter alle medische gegevens verzamelt, ook voorgeschiedenis. Bovendien is haar waarde als gezondheidsindicator beperkt tot vrouwen die geen hormonale anticonceptie gebruiken en hoeft een onregelmatige cyclus op zichzelf niet op een aandoening te wijzen. De bewering bevat dus een duidelijke kern van waarheid, maar is minder eenduidig dan wellness- en supplementenplatformen suggereren.
