Een zonsverduistering is een zeldzaam, visueel indrukwekkend verschijnsel. In theorie is dit ook te zien vanuit andere planeten in ons zonnestelsel. Toch is het nergens zo perfect als hier op aarde.
Tijdens een zonsverduistering schuift de maan tussen de aarde en de zon in. Zo verbergt ze tijdelijk onze ster – een geometrische uitlijning die zich over miljoenen kilometers uitstrekt.
Een gedeeltelijke zonsverduistering vindt plaats wanneer de maan de zon niet volledig bedekt. De hemel wordt dan slechts lichtjes verduisterd: in onze contreien is die verduistering morgenavond zo'n negentig procent.
Een totale zonsverduistering daarentegen, dompelt de hemel op dramatische wijze in totale duisternis – zoals morgen te zien is in delen van Groenland, IJsland, Noord-Rusland, Spanje en een klein deel van Portugal.
Om dat te laten gebeuren, moet alles perfect zijn. Een verbazingwekkend kosmisch toeval maakt zonsverduisteringen, zoals die vanaf de aarde te zien zijn, spectaculair.
Hoe wij op aarde een zonsverduistering waarnemen, hangt samen met de geometrie van maan en zon en hun schijnbare grootte. Deze schijnbare grootte hangt weer af van hun werkelijke grootte en de onderlinge afstanden.
De totale zonsverduistering die we vanaf de aarde zien, is heel uniek. De zon is ongeveer vierhonderd keer zo breed als de maan, maar staat ook ongeveer vierhonderd keer zo ver weg. Daardoor lijken ze vanaf de aarde gezien ongeveer even groot. Tijdens een totale zonsverduistering past de maan precies over de zon, alsof een puzzelstukje op zijn plaats valt.
Een perfect plaatje dus. Hoe zouden zonsverduisteringen er dan uitzien als we ze vanuit een andere planeet konden bekijken?
Mars: hobbelige en te kleine manen
Mars heeft twee manen. De grootste is Phobos, met een diameter van ongeveer 22,5 kilometer. De kleinste, Deimos, heeft een diameter van slechts twaalf kilometer. Beide manen zijn nogal hobbelig en onregelmatig van vorm.
Geen van beide manen is groot genoeg om op Mars een totale zonsverduistering te veroorzaken. Phobos, die dichterbij staat en groter is, veroorzaakt een verduistering die slechts ongeveer 30 seconden duurt. Wanneer Phobos langs de zon trekt, verschijnt ze als een vreemd gevormd silhouet dat net iets meer dan een derde van de zon bedekt.
Deimos, die kleiner is en verder van Mars af staat, verschijnt als een klein stipje dat voor de zon langs beweegt. De verduisteringen tijdens de passages van Phobos en Deimos zijn verschijnselen die we hebben kunnen waarnemen dankzij de rovers Perseverance en Curiosity van NASA.
Een blik vanaf Jupiter: drievoudig, maar zonder perfecte uitlijning
Jupiter heeft 101 manen, waaronder de vier grote Galileïsche manen. Deze manen kunnen de zon vanaf Jupiter volledig verduisteren en werpen enorme schaduwen over de wolkentoppen van de planeet.
Jupiter heeft helaas geen vast oppervlak, waardoor een waarnemer bovenop de wolken zou moeten zweven. Van daaruit zouden de manen veel groter lijken dan de zon. Hoewel dit een spectaculair schouwspel zou zijn, mist het de bevredigende uitlijning die we vanaf de aarde zien. Bovendien draaien de Galileïsche manen zo snel rond Jupiter dat dergelijke verduisteringen bijna elke dag plaatsvinden.
Hun schaduwen zijn vanaf de aarde met amateurtelescopen te zien als kleine, duidelijk zichtbare zwarte puntjes die over de kleurbanden van Jupiter bewegen. De banen van de manen kunnen soms zelfs zo op één lijn liggen dat dubbele of zelfs drievoudige zonsverduisteringen waarneembaar zijn.
Saturnus: enorme schaduwen
Saturnus heeft nog meer manen: er zijn er 274 bevestigd. Tijdens verduisteringen zijn soortgelijke enorme schaduwen te zien op de wolken van Saturnus, waarbij grotere manen zoals Titan voor de meest spectaculaire taferelen zorgen. Saturnus kent zelf seizoenen, net als de aarde. Afhankelijk van het seizoen kunnen er op Saturnus dagelijks zonsverduisteringen plaatsvinden.
De grenzen van zonsverduisteringen
Er zijn delen van het zonnestelsel waar nooit, of slechts zeer zelden, een zonsverduistering te zien is. Mercurius en Venus hebben geen manen, waardoor ze dit schouwspel helaas volledig moeten missen.
Vanuit planeten die zich meer aan de rand van ons zonnestelsel bevinden, lijkt de zon kleiner. Relatief kleine manen kunnen de zon daar volledig verduisteren. Vanaf dwergplaneet Pluto bekeken zou de zon eruitzien als een zeer helder puntje aan de hemel. Pluto’s grootste maan, Charon, zou veel groter lijken en de zon volledig bedekken.
Zo'n totale bedekking kunnen we beschouwen als een totale zonsverduistering. Toch is die verduistering niks bij het prachtig uitgebalanceerde schouwspel dat we vanaf de aarde zien. Verder weg in het zonnestelsel passen de manen niet perfect ‘op’ de zon. Nee, de manen slokken haar daar volledig op.
Perfectie zonder doel
In het hele zonnestelsel zijn zonsverduisteringen dus mogelijk en vanaf sommige planeten komen ze zelfs regelmatig voor. Maar alleen vanaf de aarde zorgt de incidentele samenloop van grootte, afstand en tijd ervoor dat er totale zonsverduisteringen plaatsvinden, waarbij het lijkt alsof de maan op maat is gemaakt om perfect over de zon te passen.
Morgenavond worden we eventjes in een schaduw gehuld en kunnen we een glimp opvangen van de zonnecorona die achter de maan vandaan ‘gluurt’.
Er zijn veel kleine, toevallige gebeurtenissen die onze planeet bewoonbaar hebben gemaakt. Ook het geometrische evenwicht dat onze zonsverduisteringen voortbrengt, is een toevallige samenloop van omstandigheden. Deze keer heeft het toeval geen functioneel doel. Het is gewoonweg prachtig.
