Ongrijpbare ruimtevaartuigen die satellieten achtervolgen, zouden een ruimteoorlog kunnen ontketenen – of juist helpen de vrede in de ruimte te bewaren.
Toen de VS op 14 september bekendmaakten dat ze wapens in de ruimte hadden geplaatst, kwam dit nieuws voor niemand die bekend was met het onderwerp als een verrassing. ‘Het was hoog tijd om dit bekend te maken, omdat dit het slechtst bewaarde geheim ter wereld was’, zegt Doug Loverro, tijdens de tweede ambtsperiode van president Obama adjunct-staatssecretaris van Defensie voor ruimtevaartbeleid.
Militair gebruik van de ruimte is niet nieuw. De strijdkrachten van de VS en andere ruimtevaartlanden gebruiken al meer dan een halve eeuw satellieten voor bewaking en navigatie. In de jaren zestig lieten de VS en de Sovjet-Unie zelfs atoombommen in de ruimte ontploffen. Het GPS (Global Positioning System) en weer- en communicatiesatellieten waarvan ons moderne leven op aarde nu zo sterk afhankelijk is, hebben een militaire oorsprong. Naarmate we hier meer afhankelijk van worden, is ook de bezorgdheid van landen over de verdediging van hun bezittingen in de ruimte gegroeid. De baan om de aarde ontwikkelde zich zo stilaan tot een strijdtoneel.
De VS blijven het land dat voor zijn operaties het meest afhankelijk is van ruimtevaartmiddelen, en dus ook het land dat het meest te verliezen heeft bij een ruimteconflict
De bekentenis van de VS is de volgende stap in dat proces volgens Jonathan McDowell, een astrofysicus die raketlanceringen en activiteiten in de ruimte volgt. ‘Het komt niet uit de lucht vallen’, zegt hij. ‘De VS blijven het land dat voor zijn operaties het meest afhankelijk is van ruimtevaartmiddelen, en dus ook het land dat het meest te verliezen heeft bij een ruimteconflict.’
Geen enkel ander land heeft ooit toegegeven dat het over ruimtewapens beschikt. Het besluit van de VS om dit te doen, is een signaal aan tegenstanders dat er een nieuw tijdperk aanbreekt
Loverro vindt dat de aankondiging niet veel meer was dan een bevestiging van wat mensen zelf al konden zien door omhoog te kijken. Hoewel hun missies geheim kunnen blijven, kunnen de meeste geheime militaire satellieten vanaf de grond gemakkelijk worden gevolgd en in kaart gebracht. ‘Als we ze niet vertellen wat het is, gaan ze zelf veronderstellen wat het is – dus laten we er maar duidelijk over zijn, zegt hij. Toch heeft geen enkel ander land ooit publiekelijk toegegeven dat het over ruimtewapens beschikt. Het besluit van de VS om dit nu wel te doen, is vermoedelijk een signaal aan potentiële tegenstanders dat er een nieuw tijdperk van verantwoording voor het zwaardgerammel in de ruimte aanbreekt. China en Rusland bezitten zelf ook nauwelijks verhulde ruimtewapens.
Het ruimtewapenarsenaal
Wat zijn deze ruimtewapens precies? En wat zouden ze kunnen betekenen voor onze toekomst hier beneden? Volgens de meeste deskundigen zijn er vier brede categorieën: kernbommen, gerichte-energiewapens, kinetische antisatellietwapens en platforms waarmee de werking van satellieten kan worden verstoord of uitgeschakeld zonder ze daadwerkelijk te vernietigen. De laatste categorie zou waarschijnlijk de meest effectieve resultaten behalen door een platform dat dicht bij een vijandelijk ruimtevaartuig komt, via zogeheten rendez-vous- en proximityoperaties (RPO).
Een kernbom laten ontploffen in de ruimte zou allereerst alle satellieten in de buurt vernietigen of onbruikbaar maken, gevolgd door een catastrofaal domino-effect veroorzaken.
Kernwapens in de ruimte zijn verboden door het Ruimteverdrag van de Verenigde Naties uit 1967. Een kernbom laten ontploffen in de ruimte zou allereerst alle satellieten in de buurt vernietigen of onbruikbaar maken. Daarna zou de schade zich verspreiden doordat energieke deeltjes uit de explosie – die elektronica doorbranden – enorme delen van de baan zouden vervuilen. Alsof dat nog niet erg genoeg is, zouden de uitgeschakelde satellieten tegen andere objecten botsen. Zo kan er een cascade van puin met hoge snelheid ontstaan die de meeste overgebleven satellieten zou vernietigen in een catastrofaal domino-effect.
Op aarde zouden we waarschijnlijk prachtige kleurrijke flitsen aan de hemel zien – gevolgd door ernstige economische schokken en militaire conflicten overal ter wereld, omdat cruciale ruimtevaartdiensten zouden uitvallen. Hoewel de VS Rusland ervan beschuldigde kernwapens in een baan om de aarde te willen brengen, is het hoogst onwaarschijnlijk dat een kernkop in de ruimte tot ontploffing wordt gebracht, zegt Jeffrey Lewis, een expert op het gebied van nucleaire veiligheid aan Stanford University. ‘De enige reden waarom je dat zou doen, is als je bij jezelf denkt: Ik zou graag op delete drukken, als je naar het ruimtevaartlandschap kijkt’, zegt Lewis.
Kinetische antisatellietwapens zijn bijvoorbeeld raketten of andere ruimtevaartuigen die tegen satellieten botsen en ze vernietigen. Die wapens zijn misschien wel effectief, maar niet per se de meest strategische. De scherven die hierdoor ontstaan - weliswaar minder dan bij een nucleaire explosie, -zouden toch ernstige gevaren opleveren. Dat zou in strijd zijn met het (informele) beleid van het Amerikaanse leger om activiteiten in de ruimte die ruimtepuin veroorzaken te vermijden. Dus dat is geen optie.
Wapens met gerichte energie zoals grote lasers zouden ook satellieten kunnen uitschakelen. Ze kunnen op de grond worden gebouwd en bediend, of in de ruimte gebracht. Hun uiterst nauwkeurig gerichte stralen kunnen zich met de snelheid van het licht verplaatsen om ruimtevaartuigen te onderscheppen en onschadelijk te maken, terwijl ze minimaal puin zouden veroorzaken. Loverro, die van 2013 tot 2017 toezicht hield op de Amerikaanse ruimteoorlogsvoering, zegt dat dit waarschijnlijk het middel is waarnaar hij zou grijpen als hij een ruimtewapen zou moeten kiezen. Maar laserwapens zijn ‘waarschijnlijk technisch nog niet volwassen genoeg’, zegt McDowell, en ze gebruiken zou op dit moment heel agressief machtsvertoon zijn.
Blijft over: de brede categorie van het verstoren van satellieten. Een platform in de ruimte dat met een RPO een doelwit nadert en de communicatie of de sensoren ervan verstoort, is een van de meest voor de hand liggende scenario’s volgens McDowell. Daarom denkt hij dat de Amerikaanse wapens die in september zijn aangekondigd, waarschijnlijk satellieten zijn die ‘naast andere satellieten gaan zweven en heel hard in hun oor gaan schreeuwen.’
Zulke interferentie kan een ruimtevaartuig onbruikbaar maken, waardoor cruciale militaire navigatie- en inlichtingeninformatie wordt geblokkeerd
Zo’n apparaat, een communicatiestoorzender, zendt elektromagnetische ruis uit om signalen tussen grondstations en andere satellieten te verstoren. Zulke interferentie kan een ruimtevaartuig onbruikbaar maken, waardoor cruciale militaire navigatie- en inlichtingeninformatie wordt geblokkeerd. Rusland wordt ervan verdacht verschillende satellietsystemen in heel Europa te hebben gestoord in de nasleep van zijn invasie van Oekraïne in 2022.
McDowell identificeerde zeventien kleine Amerikaanse satellieten als waarschijnlijke stoorzenders. Ze zijn allemaal in de afgelopen vier jaar als geheime ladingen gelanceerd. De satellieten zitten in een geostationaire baan om de aarde, zo hoog dat ze met dezelfde snelheid bewegen als de rotatie van de planeet. Dat maakt ze in feite stationaire wachtposten die continu een doelgebied op de aarde in de gaten houden. McDowell vermoedt dat ten minste enkele van die stoorzenders expliciete RPO-platforms zijn die helemaal niet bedoeld zijn om op één plek te blijven.
Speelplaatsspelletjes
Het verstoren van signalen is niet de enige agressieve handeling in het RPO-arsenaal. Ken je dat kinderspelletje waarbij een grappenmaker zijn vinger heel dicht bij je gezicht houdt en constant zegt: ‘Ik raak je niet aan’? RPO’s lijken daar veel op, volgens Lewis. De grappenmakers zijn wereldmachten die strijden om ruimtesuperioriteit, de speelplaats is de baan om de aarde en de vinger een satelliet die met tienduizenden kilometers per uur voortbeweegt en vol zit met geavanceerde, uiterst geheime technologie. Er staat dus veel op het spel.
Een satelliet die met tienduizenden kilometers per uur voortbeweegt en vol zit met geavanceerde, uiterst geheime technologie.
De eerste RPO’s aan het begin van het ruimtetijdperk waren mijlpalen in de bemande ruimtevaart. Tijdens de Gemini-missies van de NASA in de jaren zestig navigeerden Amerikaanse astronauten het ene ruimteschip zo dicht bij het andere dat ze konden koppelen. Dat waren proefvluchten voor manoeuvres die essentieel waren voor de latere maanlandingen van het Apollo-programma. Ook de spaceshuttles van NASA maakten gebruik van RPO’s om satellieten te vangen en te onderhouden. RPO’s zijn routine op het Internationale Ruimtestation en zullen cruciaal zijn voor het bijtanken in een baan om de aarde, en dat is nodig om astronauten naar de maan te brengen in het Artemis-programma van de NASA. De toekomst daarvan ligt volgens veel deskundigen bij RPO’s door kleine, wendbare robot-satellieten.
‘Het is erg moeilijk om een rendez-vous te maken, en daarom gebeurt het niet vaak’, zegt Lewis. Een RPO is veel moeilijker dan parallel parkeren met een auto of in formatie vliegen met een vliegtuig. In een baan om de aarde vliegen satellieten niet echt, ze vallen met zeer hoge snelheden. Om een satelliet te naderen moet je in zijn baanvlak manoeuvreren en je snelheid aanpassen aan die van de satelliet. Als dat eenmaal gelukt is, kan een RPO-satelliet het doel inspecteren, het beschermen tegen aanvallen, de communicatie storen of de optische systemen blokkeren. Uitgerust met een robotarm zou een RPO-satelliet een ander ruimtevaartuig kunnen vastgrijpen om het bij te tanken of zijn baan aan te passen – of zelfs om het helemaal uit zijn baan te duwen. De technologie hiervoor wordt steeds beter en goedkoper, en zowel overheids- als commerciële initiatieven experimenteren met allerlei soorten RPO’s.
In 2022 heeft China met succes een RPO-manoeuvre ingezet om een defecte satelliet uit de baan te verwijderen. Dit is geweldig nieuws als het dient om de ruimte vrij te houden van rommel en de levensduur van satellieten te verlengen. Maar China zou de techniek ook kunnen omzetten in een militaire strategie.
Als een Chinese satelliet dichtbij komt en weer wegvliegt, kan het dat we niet eens weten wat er is gebeurd
Het wordt steeds moeilijker om te verbergen waar en hoe satellieten zich in de ruimte verplaatsen. Een manoeuvre waarbij je ongemakkelijk dicht bij een andere satelliet komt zonder je bedoelingen prijs te geven, kan dus een krachtig – en beangstigend – instrument zijn volgens Mallory Stewart, algemeen directeur van de Council on Strategic Risks. ‘We kijken met bezorgdheid naar een enorme verbetering van de mogelijkheden om RPO’s van heel dichtbij uit te voeren, met name bij China’, zegt Stewart. ‘Als een Chinese satelliet dichtbij komt en weer wegvliegt, kan het dat we niet eens weten wat er is gebeurd.’
Voor China en andere landen geldt dezelfde bezorgdheid over de Amerikaanse capaciteiten. Zowel China als de VS hebben robotachtige ruimtevliegtuigen ontwikkeld en ingezet die speciaal zijn gebouwd voor RPO’s. Dit zijn niet de enige zorgwekkende ontwikkelingen op het gebied van RPO’s. Het afgelopen decennium heeft Rusland ‘baboushka’-ruimtevaartuigen gelanceerd. Die stoten een kleinere satelliet uit om doelen te volgen bij RPO’s over lange afstanden. Sommige deskundigen denken dat deze kleinere satellieten kinetische wapens bevatten die de doelen zouden kunnen vernietigen. Radaropnames hebben aangetoond dat het Chinese ruimtevliegtuig de afgelopen jaren soortgelijke manoeuvres heeft uitgevoerd met kleine objecten. Bij een van die incidenten voltooide het ruimtevliegtuig een ‘release-and-recapture’-sequentie.
De VS hebben natuurlijk niet stilgezeten. Deze zomer voerde het bedrijf True Anomaly, dat nauw samenwerkt met het Amerikaanse leger, een testmissie uit. Daarbij achtervolgde de ene satelliet een andere en bracht hem in beeld terwijl die actief probeerde aan de achtervolging te ontkomen. Denk nog eens aan kinderen die op een speelplaats met hun vinger in elkaars gezicht wijzen. Ook al lijkt de activiteit op het eerste gezicht onschuldig, als het vaak genoeg gebeurt, leidt ze onvermijdelijk tot een driftbui. Dat is waar deskundigen zich zorgen over maken bij RPO’s. Zonder universele ‘verkeersregels’ die aangeven hoe dichtbij te dichtbij is, kunnen provocerende RPO’s al snel brandhaarden van conflicten worden, zowel op aarde als in een baan om de aarde.
De veiligheid in de ruimte wordt bedreigd door onze vijandigheid, en dit zal een heel belangrijk instrument worden – misschien wel het belangrijkste – in de concurrentiestrijd
Terwijl ruimtevaartmachten proberen hun technologie zo snel (en vaak zo stil) mogelijk te ontwikkelen, kan een satelliet die zijn mogelijkheden test of een ander ruimtevaartuig komt inspecteren, onbedoeld slecht gedefinieerde grenzen overschrijden e zo een wereldwijde oorlog ontketenen. Maar RPO’s kunnen ook vijandelijkheden ontmoedigen of ontzenuwen via ruimtevaartuigen die fungeren als een buurtwacht in de ruimte. ‘De veiligheid in de ruimte wordt bedreigd door onze vijandigheid, en dit zal een heel belangrijk instrument worden – misschien wel het belangrijkste – in de concurrentiestrijd’, zegt Lewis.
Oorlogswapens of vredesbewaarders?
Wat Rahul Rughani ’s nachts wakker houdt, is niet het gevaar dat RPO’s vormen of de dreiging van een ruimteconflict. Hij vreest dat al dit strijdgedrag ons ervan zou kunnen weerhouden de technologie voor goede doeleinden te gebruiken. ‘Ik ben bang dat kwaadwillenden RPO-technologie gaan gebruiken om bestaande ruimtevaartuigen te verstoren’, zegt hij. ‘Als dat gebeurt, zou dat de vooruitgang in de technologische ontwikkeling van RPO kunnen belemmeren, en dat zou heel slecht zijn voor de sector als geheel.’
We kunnen dus niet zeggen dat deze activiteiten per definitie kwaadaardig zijn
Rughani is systeemingenieur bij Arkisys, een van de vele bedrijven die RPO’s willen inzetten voor satellietonderhoud, het opruimen van ruimtepuin en productie in een baan om de aarde. RPO’s zouden namelijk ook de sleutel kunnen zijn tot een bloeiend ruimte-ecosysteem van de 21e eeuw. ‘Als we de ruimte-economie in gang willen zetten, zullen we die RPO-capaciteit nodig hebben,’ zegt Stewart. ‘We kunnen dus niet zeggen dat deze activiteiten per definitie kwaadaardig zijn.’
Net nu RPO’s een nieuwe fase in de ruimteoorlog lijken in te luiden, nemen ook de mogelijkheden voor hun nuttige, vreedzame gebruik toe. In de afgelopen twee jaar heeft het ruimtevaartbedrijf Astroscale met succes een RPO uitgevoerd met een enorm stuk ruimteafval, waarbij het tot op 15 meter van het object kwam om het te inspecteren. Het bedrijf is van plan om vanaf 2027 daadwerkelijk ruimteafval te verwijderen. Deze zomer introduceerde de start-up Kall Morris bij het Internationale Ruimtestation een ‘sleepwagen’ in een baan om de aarde die andere satellieten kan onderhouden en verplaatsen.
Met ongeveer 18.000 actieve satellieten die momenteel rond de aarde cirkelen en plannen voor nog eens miljoenen, vindt er boven onze hoofden al een ingrijpende transformatie plaats. Naarmate deze revolutie zich ontvouwt, zouden de mogelijkheden van RPO’s om ruimtepuin op te ruimen en satellieten te redden ervoor kunnen zorgen dat de omloopbaan veilig en toegankelijk blijft voor iedereen. Dat is althans waar veel deskundigen nu op hopen. Of RPOs deze droom zullen stimuleren of verpletteren, hangt af van hoe we het gebruik ervan definiëren en reguleren: als oorlogswapens of als bewakers van de vrede in de ruimte.
