Een internationaal team heeft 31 van de oudste quasars ontdekt, een nieuw record. Twee daarvan zijn de oudste ooit waargenomen. Ze liggen op meer dan dertien miljard lichtjaar van ons af en ontstonden in de ‘kleutertijd’ van het heelal.
Met hun immense ouderdom bieden quasars, heldere kernen van een ver verwijderd, actief sterrenstelsel, een venster op het jonge heelal kort na de oerknal. ‘Deze quasars, of beter gezegd QSOs – quasi stellar objects – produceren enorm veel licht, meer dan een triljard zonnen’, zegt professor Arjen van der Wel, sterrenkundige aan de Universiteit Gent en gespecialiseerd in de oorsprong van sterrenstelsels. ‘Het meest verbazingwekkende is echter dat al dat licht ontstaat in gebieden niet groter dan ons zonnestelsel, en rondom een superzwaar zwart gat.’ Hoe precies die zwarte gaten zo vroeg zo snel konden groeien, is een van de open vragen van de ruimtefysica.
De ouderdom van quasars wordt afgelezen uit de roodverschuiving. Dat is de mate waarin de golflengtes van het uitgezonden licht zijn ‘verschoven’ terwijl het heelal uitdijde. Je kan dat vergelijken met een soort dopplereffect. Vanop de aarde is het echter moeilijk om extreem oude quasars te detecteren. Daar heeft de Euclid-missie van de ESA (gelanceerd in 2023) inmiddels verandering in gebracht.
‘Kleuterheelal’
Wetenschappers van de universiteiten van Californië en Leiden hebben dankzij Euclid 31 oeroude quasars ontdekt. ‘De missie bewijst nu al dat er verrassend veel meer quasars zijn met een roodverschuiving van zeven en meer, wat wil zeggen dat ze al bestonden toen het heelal nog maar zevenhonderd miljoen jaar oud was, vijf procent van de huidige leeftijd.’ Twee daarvan zijn de oudste ooit ontdekt, en brengen ons terug naar 670 miljoen jaar na de oerknal. Het idee is om nog oudere quasars te vinden.
‘In dit ‘kleuterheelal’ is eigenlijk te weinig tijd verstreken om de superzware zwarte gaten te doen ontstaan. Het is alsof je een zaadje plant en een jaar later staat daar plots een grote boom. Dat maakt het moeilijker, maar ook spannender de oorzaken te vinden voor het snelle ontstaan van dat soort zwarte gaten. De onderzoekers zijn nu driftig op zoek naar verklaringen, de ene nog exotischer dan de andere’, besluit Van der Wel.
