Een taalkundige en een archeoloog gingen samen op kruistocht door Europa om mysterieuze symbolen uit de Oude Steentijd te ontcijferen. Ze ontrafelden daarbij een voorloper van het schrift die veel ouder blijkt te zijn dan de vorige bekende oervorm.
Bron: Het mammoetbeeldje uit de Vogelherd-grot, dat ongeveer 40.000 jaar oud is, vertoont meerdere reeksen van kruisjes en puntjes op het oppervlak. Credit: Universität Tübingen / Hildegard Jensen
In hun onderzoek verzamelden de wetenschappers wel honderden objecten uit de Oude Steentijd in de Zwabische Jura, een gebergte in het zuidwesten van Duitsland. Die objecten dateren uit de het Aurignacien, een archeologische cultuur die zo’n 40.000 jaar geleden aanving en 26.000 jaar geleden eindigde.
Om de tijdsgeest even te schetsen: de moderne mens (Homo sapiens) was toen net vanuit Afrika naar Europa geëmigreerd en ontmoette in zijn nieuwe leefwereld een verre verwant: de neanderthaler. De jager-verzamelaars van toen maakten gedurende de daaropvolgende tienduizenden jaren beeldjes, werktuigen en ornamenten uit ivoor, gewei en beenderen.
Meer dan in de specifieke functie van die relikwieën waren de Duitse onderzoekers voornamelijk geïnteresseerd in een reeks van systematische, mysterieuze graveringen op die objecten: kruis, kruis, kruis - punt, punt - kruis, kruis - en ga zo maar door. Voor een buitenstaander lijken die graveringen willekeurig. Maar niets bleek minder waar.
Digitale code
De verschillende symbolen werden door de onderzoekers gedigitaliseerd (een kruis werd weergegeven als ‘X’ bijvoorbeeld) en dan ingevoerd in een statistisch model, dat ook van machine learning technieken gebruik maakte. De opgave was om te achterhalen hoeveel informatie de symboolreeksen konden bevatten.
Al snel was duidelijk dat het niet om weergaven van gesproken taal ging. Daarvoor waren de reeksen veel te repetitief – een eigenschap die nooit de complexe grammatica en woordenschat van een taal kan voorstellen. Wat wel bleek uit de analyse, was dat de compactheid van informatie die deze reeksen bevatten gelijksoortig is aan het proto-spijkerschrift. Het proto-wat?
Verdwenen prototype
Het proto-spijkerschrift was een soort prototype van het échte spijkerschrift, wat dan weer het oudste bekende schrift is in de strikte betekenis van het woord (symbolen die gesproken taal weergeven). Het proto-spijkerschrift was numero-ideografisch, wat wil zeggen dat er een systeem was om hoeveelheden uit te drukken (denk maar aan onze cijfers) en ook om voorwerpen, voedingswaren of levende wezens weer te geven door middel van gestandaardiseerde symbolen. Dat was handig in een steeds complexer wordende samenleving, waarin meer en meer landbouwproducten werden verhandeld.
Opmerkelijk: het proto-spijkerschrift, de oudste voorloper van het schrift dat we tot voor kort kenden, is tientallen duizenden jaren jónger dan de symboolreeksen uit de Zwabische Jura. De geschiedenis van ons schrift lijkt dus herschreven.
Het grote verschil? Het proto-spijkerschrift evolueerde op duizend jaar tijd tot een écht schrift dat gesproken taal voorstelde. Daartegenover staan de mysterieuze inkervingen uit het Aurignacien. Die werden gedurende tienduizenden jaren systematisch en consistent doorgegeven van generatie op generatie. Om dan… te verdwijnen.
Hoewel het voor de onderzoekers onmogelijk was om de precieze betekenis van de symbolen te achterhalen, getuigt de complexiteit van een cognitieve ontwikkeling van onze voorouders uit de Oude Steentijd evenwaardig aan die van hun nakomelingen tienduizend jaren later. Daarbij komt dat, als we ‘schrift’ breder of progressiever definiëren, de symboolreeksen wél onder die noemer vallen. Zo is een alternatieve definitie van schrift ‘communicatie tussen mensen door zichtbare tekens’. En laat dat net zijn wat onze verre voorouders met hun mysterieuze tekens deden.
Bron: Saarland University en Museum voor prehistorie en vroege geschiedenis in Berlijn.
