Het is afgelopen met het neoliberalisme. De Franse historicus en econoom Arnaud Orain windt er geen doekjes om. We zitten midden in een reveil van wat hij het eindigheidskapitalisme noemt. Kenmerken zijn monopolies die zo machtig zijn als staten, een rush op grondstoffen en hulpbronnen en minder toegankelijke of gesloten zeeën. In het verleden kenden we al twee zo'n periodes.
Sinds de zestiende eeuw wisselen twee soorten kapitalisme elkaar af, zo betoogt Orain in zijn onlangs in het Nederlands verschenen De eindigheid van de wereld. Liberaal kapitalisme, met vrije handel en concurrentie als hoogste goederen, ontwikkelde zich in de negentiende eeuw tussen pakweg 1815 en 1880 en voerde opnieuw de boventoon na 1945. In de jaren 1980 culmineerde het in neoliberalisme. Sinds 2010 heerst echter de tweede soort, het eindigheidskapitalisme - ook wel roofkapitalisme genoemd -, dat verwant is met mercantilisme en protectionisme. Dat type was ook in de zeventiende eeuw dominant, toen een aantal West-Europese landen grote handelscompagnieën (de VOC of de Britse Oost-Indische Compagnie) de vrije baan gaven om landen en volkeren te onderwerpen en leeg te zuigen. Het speelde ook in de periode tussen 1880 en 1940 toen het eengemaakte Duitsland de dominantie van Engeland trachtte te breken. Orains essay leest als een handleiding bij de actualiteit, verhelderend maar soms ook akelig voorspellend. Een must-read voor wie het huidige tijdsgewricht wil begrijpen.
Orain roept academici op om weer risico's te nemen en ‘grote verhalen’ te vertellen, zoals voorgangers uit de twintigste eeuw dat deden. ‘We moeten in de geschiedenis op zoek gaan naar constanten en structuren om te verklaren wat er aan het gebeuren is. Economische geschiedenis staat vandaag gelijk met economie tout court. We hebben vooral nood aan nuttige economie’, zegt hij.
Europa kan ook imperiale macht ambiëren. Of kiezen voor een ecologisch beleid van degrowth
Zit er een stramien in de manier waarop het roofkapitalisme zich in gang zet? Zijn er in de drie bestudeerde periodes kantelpunten te detecteren?
‘Het eindigheidskapitalisme is het resultaat van twee elementen. Er duiken nieuwe concurrenten op. Dat zijn ofwel rivalen die een vergelijkbare macht ontwikkelen, zoals Engeland, De Verenigde Provinciën en Frankrijk aan het einde van de zeventiende eeuw, ofwel rivalen die de heersende grootmacht - de hegemoon - uitdagen. Op het einde van de negentiende eeuw ging Duitsland de strijd aan met Engeland, vandaag daagt China de VS uit. De hegemoon vindt dan dat er te veel wordt geproduceerd en dat er te weinig afzetmarkten zijn. Dit is vandaag het discours over vermeende overcapaciteit van China. Dus moet er een einde komen aan de vrije handel.’
‘Een tweede element is een stijging van de wereldwijde levensstandaard, die een wedloop op land en grondstoffen aanzwengelt. Eind negentiende eeuw voelden de Europese landen zich ‘ingeklemd’. Ze zochten in het buitenland naar spookhectares (de hoeveelheid extern bouwland dat een bepaald land binnen eigen grenzen nodig zou hebben om de nodige hoeveelheid calorieën te produceren, red.) om hun bevolking van voedsel te voorzien en om de tweede industriële revolutie mogelijk te maken. Dat was de start van een nieuw imperialistisch tijdperk.’
‘Vandaag leeft bij de kapitalistische elites het besef dat onze planeet begrensd is. Daarom starten ze een nieuwe race naar schaarse bronnen. Ze zien de wereldeconomie als een nulsomspel. Het eindigheidskapitalisme is helemaal terug.’
Neemt het eindigheidskapitalisme vanzelf af, of dient zich een conflict tussen supermachten aan? In uw boek focust u sterk op maritieme overheersing.
‘De twee voorgaande periodes van het eindigheidskapitalisme (zestiende - achttiende eeuw en 1880-1945) eindigden met wereldwijde conflicten, waarna een nieuwe hegemoon zich aandiende. Engeland kwam in 1815 sterk versterkt uit de strijd, de Pax Britannica begon en de Royal Navy was duidelijk de maritieme overheerser. In 1945 maakte de VS een einde aan de imperialistische ambities van Duitsland en Japan, en werd de Amerikaanse marine de nieuwe hegemoon.’
‘Wanneer China zich zou ontpoppen tot de grootste economische macht ter wereld en zijn leger zou echt zo sterk als dat van de VS worden, mogen we een dergelijk conflict vrezen. Maar dat is op middellange termijn niet het meest waarschijnlijke scenario. Op dit moment heeft elk van deze mogendheden er belang bij om de eigen ‘imperiale silo’ veilig te stellen: Groenland en Noord- en Zuid-Amerika voor de VS – de operatie in Venezuela is daar een treffend voorbeeld van –, en de Indo-Pacific, het Midden-Oosten en Afrika voor China. Een terugkeer naar een soort Koude Oorlog, met twee duidelijk gescheiden imperia, is te verkiezen boven een gewapend conflict.’
‘Op dit moment hebben grote mogendheden er belang bij om de eigen ‘imperiale silo’ veilig te stellen: de operatie in Venezuela is daar’ een treffend voorbeeld van’
‘De geschiedenis herhaalt zich nooit op dezelfde manier, en we weten niet waar dit nieuwe eindigheidskapitalisme naartoe gaat. De EU is het laatste neoliberale bastion ter wereld. Dat zal niet lang meer duren, wil ze haar industrie niet verliezen of tot vazal devalueren. Europa kan ook imperiale macht ambiëren. Of kiezen voor een ecologisch beleid van degrowth in tal van sectoren en een zeer ambitieuze energietransitie nastreven. Tegelijkertijd moet ze wel aan haar veiligheid denken.’
Zijn er grote verschillen tussen de verschillende periodes van het roofkapitalisme?
‘Tijdens de twee vorige periodes was de wereldeconomie niet zo onderling geconnecteerd. In tegenstelling tot vandaag verliep tachtig procent van de handel niet overzee en waren de waardeketens minder gefragmenteerd. En uiteraard was er geen sprake van digitalisering of exploratie van de ruimte. Het is verbazend hoe zwak de Amerikaanse scheepsbouw, zowel civiel als militair, vandaag staat, zeker in vergelijking met de jaren 1930. Als deze situatie voortduurt, zullen de VS niet lang meer de maritieme hegemonie behouden.’
In hoeverre grijpen huidige autocratische leiders terug naar het verleden om een en ander te rechtvaardigen?
‘Autoritaire regimes versterken het eindigheidskapitalisme, en het systeem bevordert die op zijn beurt. Niemand heeft nood aan democratie als naties en door staten gesteunde compagnieën of bedrijven, zoals de VOC in de zeventiende eeuw of de bedrijven van Elon Musk vandaag, een imperialistisch beleid voeren, hybride oorlogen stimuleren en monopolistische neigingen hebben. Het verleden rechtvaardigt het heden, zoals het imperialistische presidentschap van McKinley tijdens de eerste Gilded Age (periode tussen 1870 en 1900, gekenmerkt door economische expansie en materialisme, maar ook politieke corruptie, armoede en ongelijkheid, red.) dat doet voor president Trump.’
U verwees even naar degrowth. Speelt de milieubeweging door op schaarste te wijzen onbedoeld enige rol in de recente opleving van mateloos kapitalisme?
‘Van eind jaren 1960 tot midden jaren 1970 was er een korte periode waarin politici, economen en ondernemers aandacht hadden voor onderzoek naar milieurampen. Met de opkomst in neoliberale tijden van de informatica, de digitalisering en een immense wereldwijde productie - zie het China van de jaren 1980-1990 - geloofden ze dat schaarste tot het verleden behoorde. De aarde was ‘plat’ en de heilzame globalisering leek een eeuwige toekomst tegemoet te gaan. Alleen de ecologische beweging bleef zich bewust van de planetaire grenzen. Ook vandaag zijn veel wereldleiders gevoelig voor deze grenzen, maar dat betekent nog niet dat ze van plan zijn om de consumptie en productie te verminderen.’
Hebben we meer historici nodig?
‘Zeker. De orthodoxe, neoklassieke economische wetenschap is, net zomin als de meeste heterodoxe (neo-Keynesiaanse of neo-marxistische, red.) theorieën, niet meer in staat om de huidige wereld - laat staan die van morgen - te verklaren. Volgens mij kan men vandaag nog maar op twee manieren zinvol economie bedrijven: enerzijds door economische geschiedenis te schrijven, zoals ik met mijn boek heb geprobeerd, en anderzijds door van economie weer een wetenschap van levende materie te maken. Die beweegt zich op het snijvlak van ecologie, en probeert door zich te focussen op de onderlinge afhankelijkheden tussen soorten, deze wereld ten goede te veranderen.’
De eindigheid van de wereld. Mateloos kapitalisme van de zestiende eeuw tot vandaag, Arnaud Orain. Querido Facto
