Een botsing tussen continenten zette de olie klem in het gebied wat nu Iran is. Dezelfde botsing kan verklaren waarom al die olie nu vastzit achter de Straat van Hormuz.
Beeld: European Space Agency
Een vijfde van alle verhandelde olie en vloeibaar gas wereldwijd passeert per schip door de smalle Straat van Hormuz op weg uit de Perzische Golf. De Straat werd afgesloten kort nadat de VS en Israël hun aanvallen op Iran begonnen op 28 februari. Dat veroorzaakt enorme pieken in de olie- en gasprijzen en doet vrezen voor een dreigende energiecrisis.
Dat is niet alleen een geopolitiek, maar ook een geologisch probleem. De reden dat de Perzische Golf zo’n smalle uitgang heeft, is ook de reden dat diezelfde Golf zo’n rijke olie- en gasvoorraad heeft: een botsing tussen continenten die al miljoenen jaren duurt.
‘Een combinatie van geologische factoren zorgt voor de reusachtige olie- en gasreserves aan beide kanten van de Perzische Golf’
Iran ligt op de lijn waar de Arabische tektonische plaat (met Saoedi-Arabië en de Perzische Golf erop) tegen de Euraziatische plaat stoot. Die botsing van continenten heeft de aarde gekreukt en de Zagros gevormd, een lange bergketen in Iran die de Arabische plaat naar beneden duwt en plooit. Dat plooien veroorzaakt een lager punt in de aardkorst dat we een voorlandbekken noemen. Het bekken verzamelt een enorme hoeveelheid koolwaterstoffen en ook water – de lange smalle Perzische Golf.
‘Die combinatie van geologische factoren zorgt voor de reusachtige olie- en gasreserves aan beide kanten van de Perzische Golf’, zegt Mark Allen, professor aardwetenschappen aan Durham University in Engeland.
‘Honderden miljoenen jaren geleden was de noordelijke rand van wat nu de Arabische plaat is, een ‘passieve marge’, een tektonisch rustige grens tussen een continentale en een oceanische korst’, vertelt Edwin Nissen, professor aard- en oceaanwetenschappen aan de University of Victoria in British Columbia.
‘Over de tijdvakken heen steeg en daalde het zeeniveau aan deze grens verschillende keren. Zo ontstond laag voor laag schalie, die rijk is aan organische stoffen, poreuze zandsteen, gebroken kalksteen, zout en tot slot harde sluitsteen. Het organische materiaal werd diep begraven en transformeerde tot olie en gas onder enorme druk en hitte. Zandsteen en kalksteen boden barsten en breuken waarin de koolwaterstoffen bewaard bleven en de sluitsteen hield alles op zijn plaats.
Hevige aardbevingen
Die kilometersdiepe lagen waren nog aanwezig toen de Arabische plaat door de opening van Rode Zee ten zuidwesten ervan, zo’n dertig miljoen jaar geleden, naar het noordoosten begon te koersen en tegen Eurazië begon te botsen. Zoals de motorkappen van twee auto’s in een frontale botsing, frommelen beide continenten op, waarbij ze tegelijkertijd korter worden en verbuigen. De Arabische en de Euraziatische plaat blijven naar elkaar toe bewegen met zo’n twintig millimeter per jaar, en dat veroorzaakt soms hevige aardbevingen.
De botsing creëerde de overschuivingzone van Zagros. ‘Een droom voor geologen’, zegt Allen. De zone bestaat uit een bergketen van 1600 kilometer lang, die zich uitstrekt van het oosten van Turkije helemaal tot de Straat van Hormuz. Hoewel gletsjers en erosie het profiel van de meeste bergen gevormd hebben, volgen de bergen van Zagros nog steeds de plooien van de continentale botsing in lange, ononderbroken bergruggen. De bergen zelf zijn te vervormd om koolwaterstoffen te bevatten. Maar er vlakbij is de topografie subtieler en bevatten vergelijkbare plooien onder de grond gigantische olie- en gasvelden. Vandaag bevat de regio naar schatting twaalf procent van de oliereserves van de wereld, volgens een publicatie in Results in Earth Sciences.
Het gewicht van de bergen op de aardkorst creëerde het bekken van de Perzische Golf. Omdat de Zagros de korst in een smalle en ondiepe regio naar beneden duwen, is de Golf maar 110 meter diep en 340 kilometer breed – op zijn breedst. Bij de Straat van Hormuz versmalt het schiereiland Musandam met daarop het noorden van Oman en de Verenigde Arabische Emiraten, de Golf tot ongeveer 55 kilometer.
De Straat van Hormuz zelf is ook het resultaat van de botsing van continenten. Een groot deel van Oman bestaat uit de Semail ofioliet, een enorme brok oceanische korst die bovenop het land werd geduwd toen de oceaan tussen de Arabische en de Euraziatische plaat zich sloot. Volgens Renas Koshnaw van de Georg August Universität Göttingen, die de regio bestudeert, is de Straat van Hormuz zo smal door de harde rots van Musandam, die loodrecht ligt tegenover de Zagros. Toen de botsing tussen de platen die twee tegen elkaar deed botsen, maakte het schiereiland echt een deuk in de bergketen.
‘De Straat is zoals ze is door de geologie’, zegt Allen, ‘maar vormt op dit moment een probleem voor de hele wereld omdat ze een mariene flessenhals is. De tankers hebben niet veel plaats, en daardoor komen ze dicht bij de Iraanse kust.’
