Denk jij bij zelfbeschadiging aan een tiener met een hoodie en donkere gedachten? Je bent niet de enige. Maar wat als ik zeg dat ook grootouders zichzelf pijn kunnen doen?
Anna vergeet steeds simpele dingen: douchen, eten maken, afspraakjes. Dat maakt haar machteloos en gefrustreerd. Als die gevoelens haar overspoelen, krabt ze zichzelf tot bloedens toe en weigert ze te eten. Zo probeert ze grip te krijgen op haar emoties.
Had jij een puber in gedachten? Logisch. Maar Anna is geen tiener. Ze is 73. En dat pijn doen? Dat is dus niet noodzakelijk met een scherp voorwerp, maar kan ook door jezelf fysiek te verwaarlozen – zoals Anna doet.
Zelfbeschadiging klinkt als iets voor jongeren die worstelen met hun identiteit, emoties en relaties. Maar het komt ook voor bij ouderen. En daar staan we veel te weinig bij stil.
De vergeten pijn van ouderen
Zelfbeschadiging bij ouderen is een blinde vlek in onze samenleving. Nochtans zijn ouderen wereldwijd – en ook in Vlaanderen – de groep met het hoogste aantal zelfdodingen. Zelfbeschadiging is vaak een voorloper van zelfdoding. En toch werd dit fenomeen nog nooit in kaart gebracht bij Vlaamse ouderen. Gek toch?
Dat dacht ik ook. Daarom besloot ik het voor het eerst te onderzoeken. Ik verdiepte me in de (zeer beperkte) wetenschappelijke literatuur en sprak met ervaringsdeskundigen: psychologen, psychiaters, onderzoekers. Daarna stelde ik een vragenlijst op die 790 ouderen van 60 tot 103 jaar invulden – thuiswonend, in woonzorgcentra en in psychiatrische instellingen. De resultaten waren verontrustend.
Zelfbeschadiging is meer dan snijden
Wat bedoelen we eigenlijk met zelfbeschadiging? Het is jezelf bewust schade of pijn toebrengen. Soms op een directe manier, zoals snijden of krassen. Ook indirecte vormen tellen mee: elke dag te veel drinken, maaltijden overslaan, medicatie negeren, jezelf verwaarlozen. Er is dan geen zichtbare wonde, maar de schade is er wel.
Voorwaarde is dat de oudere weet dat dit zichzelf schade toebrengt. Meestal wil iemand niet sterven, maar pijnlijke emoties dempen, weer controle voelen of stil om hulp roepen. Eén van de ervaringsdeskundigen verwoordde het treffend:
“Meestal denken we aan snijden of branden. Maar jezelf verwaarlozen of niet voor jezelf zorgen is misschien nog belangrijker – zeker bij ouderen.”
Een onzichtbare ijsberg
Stel je een zaal voor met 100 ouderen. 23 van hen hebben zichzelf ooit bewust pijn gedaan. 8 deden dat na hun 60ste. Dat zijn geen uitzonderingen. Dat zijn mensen zoals Anna. De meesten gebruikten onzichtbare, indirecte vormen. Slechts enkelen vermeldden directe methoden, zoals krabben tot bloedens toe of wonden niet laten genezen.
Het snijden is slechts het topje van de ijsberg. Onder water zit het grootste deel: overmatig drinken, medicatie negeren, niet eten. Waarom doen ouderen dit? Om overweldigende gevoelens, zoals zinloosheid en eenzaamheid, te verzachten. Om weer een beetje controle te voelen. Om niet te verdrinken in een zee van machteloosheid.
Wat ouderen met zelfbeschadiging vaak gemeen hebben
Ouderen die zichzelf pijn doen, kampen vaker met mentale problemen zoals depressie of angst. Ze voelen zich eenzamer, fysiek en cognitief kwetsbaarder, en minder veerkrachtig.
Vooral emotionele eenzaamheid – het gemis aan warme, innige relaties – en het hebben van een psychische diagnose spelen een grote rol. Het gaat dus niet alleen om mentale gezondheid, maar ook om sociale verbondenheid.
Hoe jij het verschil kunt maken
Zelfbeschadiging bij ouderen is vaak onzichtbaar en blijft onderbelicht. Jij kunt hierin een verschil maken met de volgende drie tips.
Tip 1: Let op signalen
Signalen zoals verwaarlozing, teruggetrokken gedrag, medicatie negeren. Ouderen die zich eenzaam, kwetsbaar of weinig veerkrachtig voelen, lopen meer risico.
Tip 2: Durf het gesprek aan te gaan
Liefst zacht, zonder oordeel. Respecteer het als iemand er nog niet klaar voor is om te praten. Een simpele vraag kan al een deur openen: “Doe je jezelf soms pijn als het je te veel wordt?” of “Laat je soms bewust je medicijnen liggen?”.
Tip 3: Probeer te begrijpen wat eronder zit
Zelfbeschadiging is als een rookpluim boven een brandend huis: de oorzaak ligt dieper. Daar moeten we naar kijken. Vaak zorgt het aandringen om ermee te stoppen juist dat iemand het nog meer gaat verbergen. Stoppen lukt pas wanneer we begrijpen waarom iemand zichzelf pijn doet en welke alternatieven er zijn. Zeg bijvoorbeeld: “Ik wil je echt begrijpen. Kun je me vertellen wat je ertoe brengt?”
Tijd voor actie
Net zoals Anna zijn er misschien ouderen in jouw omgeving die zichzelf pijn doen. Niet om aandacht, maar uit nood. Zelfbeschadiging is een stille roep om hulp. Een manier om met ondraaglijke gevoelens om te gaan. Of om weer een beetje controle te voelen.
Met een vergrijzende bevolking en hoge zelfdodingscijfers bij ouderen moeten we als samenleving beter luisteren: Wees alert, herken signalen en durf open, empathisch het gesprek aan te gaan.
En ik? Ik droom ervan om professionals die met ouderen werken te ondersteunen met toolkits en trainingen – én om een website te bouwen boordevol inzichten, tips en tricks voor hun omgeving. Zodat niemand er nog alleen voor staat.
Lisa Van Hove dingt mee naar de Vlaamse PhD Cup 2025. Ontdek meer over dit onderzoek op www.phdcup.be.
