Deze hemelse draaikolk is geen spiraalvormig sterrenstelsel op grote afstand in het heelal, maar een ronddraaiende schijf van gas- en stofdeeltjes waaruit nieuwe planeten ontstaan.
Credit openingsbeeld: CNSA.
Rond veel pasgeboren sterren zijn zulke protoplanetaire schijven ontdekt; Europese astronomen zijn er nu voor het eerst in geslaagd om de rotatie van zo’n schijf te detecteren.
De schijf, waar we vanaf de aarde toevallig vrijwel loodrecht bovenop kijken, wervelt rond de ster AB Aurigae. Dat is een jonge ster op 520 lichtjaar afstand van de aarde in het noordelijke sterrenbeeld Voerman. De ster is bijna tweeënhalf keer zo zwaar als de zon en straalt maar liefst veertig keer zoveel licht uit.
Dat de ster zelf niet zichtbaar is op deze foto, is te danken aan de unieke eigenschappen van de gebruikte camera: het SPHERE-instrument (Spectro-Polarimetric High-contrast Exoplanet REsearch instrument) op de Europese Very Large Telescope in Chili. SPHERE registreert alleen de gepolariseerde infraroodstraling van de stofdeeltjes in de schijf; het ongepolariseerde sterlicht wordt daardoor ‘weggefilterd’. Zo is het mogelijk om lichtzwakke objecten vlak bij de ster te onderscheiden, zoals protoplanetaire schijven en exoplaneten.
Sinds 2019 is AB Aurigae vier keer door SPHERE gefotografeerd, waardoor de rotatie van de gigantische schijf, met een diameter van maar liefst 35 miljard kilometer, is vastgelegd. Ruim vierenhalf miljard jaar geleden is ons eigen zonnestelsel ook ontstaan uit zo’n roterende gas- en stofschijf, hoewel die aanzienlijk kleiner was.
De ‘spiraalarmen’ in de buitendelen van de schijf, en de opmerkelijke ‘knik’ vlak bij het centrum, zijn zo goed als zeker het gevolg van de zwaartekrachtwerking van reuzenplaneten die al in de schijf zijn ontstaan. Toekomstige ruimtetelescopen slagen er wellicht in om die planeten ook daadwerkelijk in beeld te brengen.
