De monsterlijke mythe van het heelbare lichaam

We zijn geobsedeerd door ons eigen verval. Vanaf het moment dat onze cellen stoppen met groeien, zoeken we naar de ‘resetknop’. In de biologie noemen we dat regeneratie: het vermogen van een organisme om verloren of beschadigde lichaamsdelen volledig te herstellen. Denk aan de axolotl die een hele poot teruggroeit, of de platworm die na een ontmoeting met een scalpel transformeert in twee identieke wormpjes. Maar wanneer Hollywood zich met cellulaire herprogrammering bemoeit, gaat het zelden over een schattige salamander (de Godzilla-franchise uitgezonderd). De cinema herinnert ons er pijnlijk aan dat knoeien met de blauwdruk van het leven biologische horror oplevert.

In David Cronenbergs horrorklassieker The Fly (1986) zien we technisch gezien het exacte tegenovergestelde van regeneratie. Wanneer wetenschapper Seth Brundle teleporteert, raakt zijn DNA op atomair niveau verstrengeld met dat van een gewone huisvlieg. Wat volgt is geen herstel, maar een onomkeerbare, destructieve degeneratie. Vanuit biologisch oogpunt is Brundles transformatie een fascinerende metastase. In ons lichaam hebben we strikte controlemechanismen, zoals tumorsuppressorgenen, die cellen met beschadigd of vreemd DNA dwingen tot apoptose of geprogrammeerde celdood. Bij de tragische held Brundlefly falen deze systemen grandioos. Zijn cellen herkennen de vliegen-nucleotiden niet als vijandig, maar integreren ze. Omdat insecten- en zoogdiercellen fundamenteel verschillende homeostatische systemen hebben – denk aan ademhaling via tracheeën versus longen – ontstaat er een cellulair conflict. Het resultaat is een wildgroei van weefsels die het midden houden tussen mensenhuid en chitine, de bouwstof in het exoskelet van insecten.

In de recente body horror-hit The Substance (2024) probeert een ouder wordende actrice de biologische klok terug te draaien met een mysterieus product. Het resultaat: de celdeling activeert de creatie van een jongere, ‘perfectere’ versie van zichzelf, die letterlijk uit haar eigen lichaam tevoorschijn komt. Het leverde de film een welverdiende Oscar voor beste grime op. Dit concept leunt op stamcelbiologie en epigenetische herprogrammering, zoals de beroemde Yamanaka-factoren die volwassen cellen kunnen terugbrengen naar een embryonale staat. In 2012 kreeg de Japanner Shinya Yamanaka samen met de Brit John Gurdon trouwens de Nobelprijs voor Geneeskunde voor de ontdekking dat volwassen lichaamscellen geherprogrammeerd kunnen worden tot pluripotente stamcellen die alle celtypen van het menselijk lichaam kunnen vormen.

In theorie bezit elke cel in ons lichaam de code om een heel nieuw organisme te bouwen, we noemen dit pluripotentie. Om een heel nieuw lichaam te genereren binnen een bestaand organisme moet er een parasitaire uitwisseling plaatsvinden. De film laat dit prachtig zien: de jongere versie ‘voedt’ zich met de biologische reserves van de oudere. Wanneer de homeostase, de delicate balans tussen de twee entiteiten, verbroken wordt, slaat de gecontroleerde regeneratie om in een chaotische, tumorachtige wildgroei. Het is een bittere biologische les: absolute verjonging eist de totale consumptie van het origineel.

Echte regeneratie in de natuur is een elegant herstel van harmonie. Maar de cinema toont ons de schaduwzijde. Of het nu gaat om de fusie met een vlieg of het klonen van de jeugd, zodra de mens de regie over zijn eigen transformatie overneemt, muteren onze dromen van onsterfelijkheid onvermijdelijk in een biologische nachtmerrie. Soms is heelhuids sterven zo slecht nog niet.