De voedingssector ontwikkelt dagelijks betere, gezondere, duurzamere en lekkerdere producten. Maar in de EU kan je niet zomaar nieuwe voedingsmiddelen of ingrediënten op de markt brengen. De complexe en lijvige Novel Foods-wetgeving is een strenge poortwachter, ter bescherming van de consument.
De voedingssector zit boordevol innovatie. Dagelijks werken onderzoekers, bedrijven, R&D-afdelingen aan betere, gezondere, duurzamere en lekkerdere producten. Soms komen er volstrekt nieuwe ontdekkingen uit het labo of de keuken. En het is niet omdat het lekker of duurzaam is, dat je het morgen in de winkelrekken kan vinden.
Je hoorde misschien al van de term ‘novel foods’. De Nederlandse vertaling – nieuwe voedingsmiddelen – zegt het al, maar wat is precies nieuw? Om haar burgers te beschermen en om controle te houden op wat er op de markt verschijnt, heeft de Europese Unie in 1997 een Novel Foods-wetgeving gestemd. De wet definieert novel foods als alle levensmiddelen die binnen de Unie vóór 15 mei 1997 niet in significante mate voor menselijke voeding werden gebruikt. De volledige definitie kan je terugvinden door onderaan dit artikel op de link te klikken die naar de wetgeving leidt. En wie nieuwgierig is waarom 15 mei het ijkpunt is? Dit was de dag dat de wetgeving van kracht werd. En voeding die voor 15 mei 1997 al gegeten werd, die wordt 'not-novel' genoemd.
Waarom deze wetgeving?
Met deze wetgeving wil de EU de Europese consumenten beschermen. Bedrijven die een novel food op de EU-markt willen brengen, moeten een omvangrijke autorisatieprocedure doorlopen. Doel is om aan te tonen dat het voedingsmiddel veilig is voor menselijke consumptie. Zowel nieuwe als traditionele voeding mag geen te hoge concentraties van bepaalde stoffen bevatten, of helemaal geen contaminanten. Dat zijn gevaarlijke chemicaliën zoals metalen of ziekteverwekkers zoals salmonella.
Naast de gewone autorisatie procedure bestaat er ook een kortere, eenvoudigere ‘notificatie’-procedure voor voedingsmiddelen die nieuw zijn in de EU maar wel gekend in landen buiten de EU. Dit steunt op het feit dat het voedingsmiddel al 25 jaar veilig geconsumeerd werd in een ander land. Door deze lange voorgeschiedenis buiten de EU bestaat er al veel data die kan staven dat het veilig is. Dat maakt deze procedure gevoelig korter en goedkoper is dan de autorisatieprocedure.
De keerzijde van de medaille
Dat de wetgeving belangrijk is, is ontegensprekelijk. Toch is er een keerzijde aan de medaille. De wetgeving ligt onder vuur omdat ze te bureaucratisch, traag, duur en complex zou zijn, ondanks een eerdere optimalisatie van de procedure.
De investering die bedrijven moeten doen om het hele autorisatieproces te doorlopen, is zeer hoog. Deze kosten kunnen variëren tussen 300 000 euro tot enkele miljoenen. Zo kunnen alleen al de kosten voor toxicologische studies oplopen tot enkele honderdduizenden euro’s. Bijkomend duurt het hele traject toch al gauw twee tot drie jaar, al zijn er ook uitschieters bekend tot wel tien jaar. Vooral voor kleine innoverende bedrijven is het best moeilijk om zo’n traject te doorlopen.
Wat zijn nu zoal ‘novel foods’? En zijn algen dan ook nieuw?
De meeste mensen denken dan spontaan aan de meer exotische zaken zoals insecten, algen, schimmels of kweekvlees in een labo geproduceerd, voedingsmiddelen die een zeker sciencefiction gehalte hebben.
Vind je het lastig om je voor te stellen dat je insecten, algen of kweekvlees uit een labo zou eten? Wel, deze producten zijn niet altijd zo vernieuwend op je bord als je wel zou denken. Schimmel op je bord doet je niet direct watertanden. Maar bedenk eens hoe druivensap wijn wordt. Juist, dankzij schimmels. Wist je dat quorn gemaakt is op basis van een schimmel, en dat paddenstoelen per definitie schimmels zijn? Intussen lopen er autorisatieprocedures voor nieuwe schimmel-gerelateerde producten die wel onder de novel foods wetgeving vallen.
En neem nu de algen. Verschillende zeewieren (macroalg) hebben met een lange traditie van consumptie buiten maar ook binnen de EU. Verschillende zeewieren vallen hierdoor buiten de novel food-categorie, maar toch zijn er ondertussen ook al sommige via de novel food-wetgeving goedgekeurd. Voor microalgen is de situatie omgekeerd. De meeste microalgen valln onder de noemer novel foods. Slechts een handvol microalgen werden voor 15 mei 1997 reeds in de EU geconsumeerd.
Tor of sprinkhaan, iemand?
Insecten zijn nieuw op de Europese voedselmarkt. Een handvol insecten zijn tegenwoordig goedgekeurd voor humane consumptie: de meeltor, de Europese treksprinkhaan, de huiskrekel en de piepschuimkever. Omdat ze geen voorgeschiedenis hebben op ons continent, vallen insecten onder de novel foods-wetgeving. In Afrika of Azië daarentegen is het consumeren van insecten niks nieuws onder de zon.
Velen onder ons hebben al insecten gegeten zonder het te beseffen. Wie graag snoept, heeft vast al van de rode kleurstof E120 gegeten, gemaakt uit – jawel – cochenilleluis.
Koemelk met nieuwe technieken?
Tenslotte hoeven novel foods niet altijd volledig nieuwe producten of ingrediënten te zijn. Traditionele voedingsmiddelen kunnen ook onder de categorie van nieuwe voedingsmiddelen vallen wanneer de bereiding of bewerking nieuw is. Een voorbeeld hiervan is UV-behandelde melk. Omdat de UV-behandeling nieuw is bij de behandeling van melk, wordt ernaar gekeken als nieuw voedingsmiddel.
Dit laatste is een zeer belangrijk gegeven van de novel foods-wetgeving. Deze gaat niet enkel over de voedingsmiddelen zelf die nieuw op de markt kunnen zijn, maar ook de bewerking ervan. Wanneer een bedrijf een nieuwe, innoverende techniek wil toepassen op een voedingsmiddel kan het noodzakelijk zijn om een autorisatieprocedure op te starten. Opmerkelijk, omdat een traditioneel voedingsmiddel als melk zo kan veranderen in een novel food.
Kweekvlees daarentegen is een volledig nieuw gegeven. Omdat het nog zo pril en innovatief is, telt de EU-markt voorlopig nog geen kweekvlees met een novel food-autorisatie.
Een ding is in elk geval duidelijk: novel foods zullen de komende jaren een steeds belangrijkere rol spelen in onze voedselvoorziening. Innovatie staat niet stil, en onze voeding evenmin. De Europese novel food-wetgeving moet ervoor zorgen dat die innovaties veilig hun weg naar de consument vinden. En dat is een premisse die elke EU aanmoedigt. Toch is het een dure, complexe en lange procedure die de markt vooral voor kleine innovatoren moeilijk en quasi ontoegankelijk maken.
Wie een volledige lijst wil raadplegen van welke voedingsmiddelen nu novel foods zijn en geautoriseerd zijn in de EU, kan deze checken op de website van de EU: http://data.europa.eu/eli/reg_impl/2017/2470/2026-08-10
De volledige beschrijving van wat novel foods zijn, kan hier geraadpleegd worden: http://data.europa.eu/eli/reg/2015/2283/2021-03-27
